Di tích bị lãng quên
Ðến xã Nam Hồng tìm lại dấu tích địa đạo xưa, chúng tôi mới hay 10 km địa đạo cũ nay chỉ còn 200m chạy dưới lòng đất của các gia đình và hơn 100m giao thông hào. Hơn mười cửa hầm lên xuống giờ chỉ còn hai cửa hầm. Trong đó, một cửa nằm dưới gầm giường nhà cụ Phạm Thị Lai, một cửa hầm nằm ở góc nhà ông Phạm Văn Dộc tại thôn Vệ. Hai ngôi nhà trên vẫn giữ nguyên về hình dáng song đã sửa sang, tôn tạo để phục vụ cho sinh hoạt hằng ngày của gia đình. Mỗi khi có đoàn khách tới tìm hiểu di tích, UBND xã Nam Hồng phải thông báo trước cho chủ nhân các ngôi nhà để họ ở nhà đón tiếp, dọn đồ bên trên mới mở được nóc hầm. Ngay cả việc xuống lòng địa đạo cũng vô cùng khó khăn vì điều kiện thiếu ánh sáng, không khí, ẩm ướt.
Ngoài di tích địa đạo, làng kháng chiến Nam Hồng cũng chỉ còn lại một ít dấu tích như: bia ghi dấu những chứng tích tội ác của quân giặc, một số đoạn hào, lũy chiến đấu, vọng gác, hòm thư bí mật... Nhưng hệ thống hào, lũy chiến đấu cũng không được tôn tạo, giữ gìn. Vì thế, nếu không được giới thiệu, chúng tôi cũng không thể hình dung ra nơi này đã ghi dấu một thời chiến đấu oai hùng chống thực dân Pháp của nhân dân Nam Hồng.
Anh Nguyễn Tiến Dương, cán bộ văn hóa xã Nam Hồng cho biết, hơn 70% địa đạo bị mất do sự biến đổi của cuộc sống, ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên và cả ý thức của con người, trong đó rất nhiều nhà xây dựng mới ảnh hưởng tới địa đạo. Các hiện vật liên quan đến cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và địa đạo kháng chiến của nhân dân xã Nam Hồng giờ không còn nhiều, đang được bảo quản một cách sơ sài tại nhà truyền thống của xã. Các dụng cụ như cuốc, thuổng, đèn dầu của du kích xã dùng để đào hầm bí mật; súng trường tự động, bộc phá rào dùng để phá hàng rào thép gai, diệt đồn Pháp đang bị hoen gỉ...
Cần sự quan tâm tích cực
Kể từ năm 1954 đến nay, di tích địa đạo Nam Hồng đã đón tiếp hơn 200 đoàn đại biểu trong và ngoài nước đến thăm, trong đó đoàn đại biểu En-xan-va-đo sang thăm hai lần. Tổng Bí thư Ðảng cộng sản En-xan-va-đo ghi trong cuốn sổ lưu niệm nhà truyền thống của xã: "Tôi xin thay mặt đoàn trân thành cảm ơn nhân dân Nam Hồng đã cho chúng tôi những bài học vô cùng quý báu, chúng tôi sẽ vận dụng vào cuộc đấu tranh giải phóng quê nhà". Thế nhưng, gần 60 năm qua, địa đạo Nam Hồng gần như rơi vào lãng quên và đang bị mai một dần.
Năm 1978, một đoạn địa đạo được tôn tạo để phục vụ diễn tập của Bộ Quốc phòng. Năm 2000, Bộ Văn hóa- Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), UBND thành phố Hà Nội đầu tư 1,2 tỷ đồng khôi phục 200m địa đạo, 100m giao thông hào, hầm bí mật, bàn chông, cạm bẫy, cổng làng, hộp thư... Tuy vậy, việc khôi phục chỉ mang tính tượng trưng, chưa xứng tầm, cho nên một số hạng mục chưa được đầu tư đúng mức. Cho đến nay, nhiều công trình xuống cấp nghiêm trọng, bị ẩm thấp, đọng nước khi mưa to. Ðặc biệt, tất cả các hạng mục đều chưa có hệ thống thoát nước, thông gió, hệ thống chiếu sáng... thậm chí đoạn địa đạo mới tôn tạo dài 200 m cũng không tránh khỏi tình trạng trên. Ðoạn hào và lũy chiến đấu được tôn tạo mới, cùng một số hệ thống chông, hầm bí mật chưa bảo đảm về kỹ thuật và mỹ thuật... Hiện, địa đạo này mới chỉ do UBND xã Nam Hồng đảm trách, chưa có Ban quản lý, chưa có cơ chế rõ ràng, cho nên việc quản lý gặp nhiều khó khăn.
Năm 2010, thành phố đầu tư hơn 70 tỷ đồng nâng cấp tuyến đường vào địa đạo và lập khái toán dự án đầu tư nâng cấp và khôi phục di tích giai đoạn 2. Theo dự án này, địa đạo Nam Hồng sẽ phục hồi gần 1 km, giải tỏa một số hộ gia đình nằm trên di tích để phục vụ công tác bảo tồn, phát triển du lịch và giáo dục truyền thống với kinh phí lên tới hàng trăm tỷ đồng. Chính quyền xã phấn khởi, người dân Nam Hồng mong đợi vì sau nhiều năm quên lãng, công trình được khôi phục và phát huy giá trị. Bà Phạm Thị Lai, thôn Vệ, một trong những gia đình nằm trong diện giải tỏa để khôi phục địa đạo quả quyết: "Nếu Nhà nước đổi đất để khôi phục lại địa đạo, chúng tôi sẵn sàng di dời". Tuy vậy, đến nay, việc đầu tư, tu bổ địa đạo Nam Hồng giai đoạn tiếp theo vẫn chưa được triển khai, khiến di tích đứng trước nguy cơ trở thành phế tích.