Theo Hiệp hội Biên tập và Xuất bản báo chí Nhật Bản (Nihon Shimbun Kyokai - NSK), mỗi năm ngành công nghiệp báo chí ở Nhật Bản đạt doanh thu gần 2,4 nghìn tỷ yên (hơn 20 tỷ USD), với tổng lượng phát hành 70,36 triệu bản mỗi ngày, trong đó tờ Yomiuri Shimbun với gần 11 triệu bản/ngày là tờ báo có lượng phát hành lớn nhất thế giới.
Nhật Bản không phải là nước có số lượng tờ báo nhiều nhất thế giới, nhưng lại có mức độ độ phổ cập báo chí cao nhất thế giới. Đến tháng 10 - 2004, tỷ lệ này ở Nhật Bản là 646,9 tờ báo trên một nghìn người dân, gấp hai lần ở Anh (321,9 tờ/người). Trong khi đó, Mỹ có số lượng tổ chức báo chí lớn nhất thế giới (1.456 tờ báo), thì tỷ lệ phổ cập chỉ đạt 263,2 tờ/người. Mỗi năm ngành công nghiệp báo chí Nhật Bản tiêu tốn lượng giấy in báo khổng lồ, năm 2004 là 3,75 triệu tấn. Riêng tờ Yomiuri Shimbun sử dụng nhiều nhất, khoảng 20 nghìn tấn giấy mỗi tháng.
Kết quả điều tra mới nhất của NSK cho thấy, đến tháng 1 -2004 cả nước Nhật Bản có 109 tờ báo in có lượng phát hành hơn năm triệu bản mỗi ngày, cả báo buổi sáng và buổi chiều, trong đó 102 tờ có phiên bản báo điện tử, 59 tờ cung cấp dịch vụ tin tức qua điện thoại di động. Hơn 90% công ty báo chí ở Nhật Bản là các tập đoàn kinh tế lớn. Năm tờ báo lớn nhất in và phát hành trên phạm vi cả nước, quy mô nhỏ hơn là các tờ báo vùng và báo tỉnh, ngoài ra có các tờ báo chuyên về thể thao cũng có lượng phát hành trên năm triệu bản mỗi ngày và số lượng lớn các báo có lượng phát hành hơn một triệu bản/ngày.
Ông Ichiro Kohno, Giám đốc kỹ thuật và biên tập của NSK cho biết, NSK là một tổ chức độc lập thành lập cách đây gần 60 năm, đến nay có 143 thành viên, trong đó có 108 tờ báo ngày, bốn hãng thông tấn và 31 đài phát thanh và truyền hình. Tổng lượng phát hành của các tờ báo thành viên NSK là 53 triệu bản mỗi ngày, 94% trong đó được phát hành tới tận gia đình. Số còn lại phát hành qua đường bưu điện (khoảng 2%) và bán lẻ. 50 triệu hộ dân đặt mua báo thường kỳ, cứ trung bình một gia đình ở Nhật Bản đặt một tờ báo. Nhờ tỷ lệ lớn đặt báo thường kỳ, lượng phát hành của hầu hết các tờ báo ở Nhật Bản đều ổn định.
Mỗi tờ báo ở Nhật Bản đều có hệ thống phát hành riêng, cạnh tranh với nhau về thời gian giao báo cũng như dịch vụ tiện lợi dành cho khách hàng. Chính vì vậy, số lượng nhân viên làm việc trong lĩnh vực này cũng rất lớn, khoảng 445 nghìn người, cao hơn nhiều so với 90 nghìn nhân viên làm cùng công việc trong ngành bưu điện quốc gia. Công việc đưa báo tới các gia đình có hệ thống bản đồ riêng, nên rất tiện lợi, thậm chí trẻ em hay lao động nước ngoài không biết đọc chữ Nhật Bản, cũng có thể làm công việc đưa báo một cách dễ dàng.
Mạng lưới phát hành này đã được thiết lập từ hàng trăm năm trước đây, ngay từ khi những tờ báo đầu tiên mới xuất hiện ở Nhật Bản. Nhờ mạng lưới phân phối và thuê bao ổn định, các tờ báo ở Nhật Bản có doanh thu từ bán báo chiếm hơn một nửa tổng doanh thu, trong khi thu từ quảng cáo thấp hơn so với ở các nước, đạt khoảng một phần ba tổng doanh thu.
Nhu cầu thông tin cao của người Nhật Bản cũng là một nguyên nhân quan trọng thúc đẩy ngành công nghiệp báo chí ở nước này phát triển mạnh. Khảo sát của NSK cho thấy, trung bình một người Nhật Bản dành 26,2 phút đọc báo mỗi ngày. Người trung niên, người về hưu là các đối tượng đọc báo nhiều nhất. Người Nhật đọc báo nhiều thời gian trong ngày, vào buổi sáng trước khi đi làm, đọc báo trên tàu điện, xe buýt..., hay vào giờ nghỉ trưa tại công sở. Thanh thiếu niên dưới 20 tuổi là đối tượng ít đọc báo nhất.
Trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, internet, truyền hình phát triển, số người tìm thông tin qua các phương tiện hiện đại này đang tăng lên ở Nhật Bản, vì vậy trong tương lai chỉ số thời gian dành cho đọc báo viết có thể sẽ giảm. Tuy nhiên, với thông tin đầy đủ, đa dạng và kịp thời, với dịch vụ phát hành tiện lợi và truyền thống đọc báo của người Nhật, ngành báo viết ở Nhật Bản hiện nay vẫn giữ được chỗ đứng khá vững vàng.
Trước sự tấn công mạnh mẽ từ truyền hình và internet, các công ty báo viết đang tìm mọi cách để thúc đẩy nhu cầu đọc của công chúng. Ngoài việc cải tiến, nâng cao chất lượng nội dung thông tin, các công ty báo chí cũng rất chú trọng tiếp thị, tìm mọi cách tiếp cận độc giả.
Đối tượng mà báo chí hiện nay đang tích cực nhắm tới là thanh, thiếu niên và học sinh, những người đang trở nên ít quan tâm tới báo viết, thậm chí không dành thời gian đọc báo.
Ông Ichiro Kohno cho biết, NSK đang thực hiện một số dự án hợp tác với Bộ Giáo dục Nhật Bản để giúp các thành viên tiếp cận trường học, kể cả các trường tiểu học. Ông Kohno cho rằng, việc để trẻ em tiếp xúc báo chí từ khi còn rất nhỏ sẽ giúp các em có được thói quen đọc báo sau này.
Dự án này cũng khuyến khích giáo viên đọc báo cho trẻ, thông qua việc sử dụng các bài báo hay làm tài liệu tham khảo trong các giờ học, các hoạt động ngoại khoá, trò chơi...
Một số tờ báo cấp miễn phí tại các trường học, nhằm quảng bá và thu hút đối tượng độc giả tương lai. Hiện nay, NSK đã liên kết được với 402 trường học ở cả ba cấp trên cả nước để thực hiện các dự án quảng bá báo chí. Hằng năm, NSK còn tổ chức các cuộc hội thảo lớn về báo chí với giáo dục, tạo cơ hội cho các công ty báo chí tiếp cận, lắng nghe và tiếp thu ý kiến, tìm hiểu nhu cầu của đối tượng độc giả trẻ.
Nhật Bản vẫn được biết đến là một quốc gia có tỷ lệ lớn dân số cao tuổi. Các điều tra xã hội học ở Nhật Bản gần đây đã cảnh báo về nguy cơ mất cân bằng dân số và thiếu lực lượng lao động ở nước này. Trong một vài năm tới đây, Nhật Bản sẽ phải đối mặt với 'khủng hoảng' về tỷ lệ người về hưu tăng cao, hậu quả của thời kỳ 'bùng nổ dân số' ở Nhật Bản những năm cuối thập niên 50 thế kỷ trước, sau khi kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai.
Tuy nhiên, ông Ichiro Kohno cũng như nhiều nhà phân tích xã hội lại cho rằng đây sẽ là 'cơ hội vàng' cho các công ty báo viết ở Nhật Bản. Chắc chắn, trong 10 hoặc 15 năm tới số người đọc báo ở Nhật Bản sẽ vẫn giữ ổn định và các tập đoàn báo chí có đủ thời gian để tìm phương hướng phát triển cho mình.
Chu Hồng Thắng
