“Âm nhạc thiếu nhi cần được nhìn nhận như một lĩnh vực chuyên nghiệp được đầu tư lâu dài”

Chia sẻ về vấn đề này, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long cho rằng, âm nhạc thiếu nhi cần được nhìn nhận như một lĩnh vực chuyên nghiệp được đầu tư lâu dài để có những tác phẩm xứng tầm.

VẪN CÒN KHOẢNG TRỐNG TRONG SÁNG TÁC ÂM NHẠC CHO THIẾU NHI

Phóng viên: Thưa ông Nguyễn Quang Long, ông đánh giá như thế nào về diện mạo âm nhạc dành cho thiếu nhi ở Việt Nam hiện nay?

Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long: Theo tôi, diện mạo âm nhạc dành cho thiếu nhi hiện nay khá phong phú và đa dạng. Có nhiều thể loại, nhiều phong cách cùng tồn tại, và chúng ta cũng có một lực lượng sáng tác không nhỏ dành sự quan tâm cho đối tượng này. Bên cạnh những ca khúc theo lối truyền thống, đã xuất hiện những thử nghiệm mới, những cách tiếp cận mới về ngôn ngữ âm nhạc.

Tuy nhiên, nếu nhìn trên mặt bằng chung và đặt câu hỏi liệu âm nhạc thiếu nhi hiện nay đã thực sự đáp ứng được nhu cầu nghe, nhu cầu thẩm mỹ và thị hiếu âm nhạc đang thay đổi rất nhanh của trẻ em hay chưa, thì tôi cho rằng vẫn còn một khoảng cách khá lớn.

Những tác phẩm có giá trị vẫn có, nhưng một bộ phận đáng kể những ca khúc được sử dụng thường xuyên trong đời sống thiếu nhi lại là những tác phẩm đã ra đời từ vài chục năm trước. Trong khi đó, những sáng tác vừa có chất lượng nghệ thuật, vừa mang hơi thở của thời đại, có ngôn ngữ âm nhạc gần với cách nghe hiện nay của trẻ em thì vẫn chưa nhiều. Nói vui một chút, đôi khi tìm được một tác phẩm như vậy vẫn có cảm giác như “mò kim đáy bể”.

Điều này không có nghĩa là phủ nhận giá trị của những ca khúc thiếu nhi đã trở thành kinh điển. Ngược lại, đó là một tài sản rất quý. Vấn đề là chúng ta cần tiếp tục tạo ra những giá trị mới bên cạnh những giá trị đã có.

Phóng viên: Trẻ em ngày nay đã có nhu cầu thưởng thức âm nhạc khác nhiều so với những thế hệ trước, nhưng dường như các sáng tác cho trẻ em vẫn chưa theo kịp nhu cầu đó, theo ông đâu là lý do?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Có nhiều nguyên nhân, nhưng theo tôi, trước hết vẫn là câu chuyện về lực lượng sáng tác. Chúng ta có nhiều người sáng tác, nhưng “nhiều” không đồng nghĩa với “đủ” cho một lĩnh vực có những yêu cầu rất riêng như âm nhạc thiếu nhi.

Hiện nay vẫn có khá nhiều sáng tác đi theo lối quen thuộc. Lực lượng sáng tác không chuyên tham gia vào lĩnh vực này tương đối đông, trong khi những tác giả chuyên nghiệp thực sự có nghề và dành sự quan tâm lâu dài cho âm nhạc thiếu nhi chưa nhiều. Đáng chú ý hơn là lực lượng tác giả trẻ có khả năng sử dụng những ngôn ngữ âm nhạc đương đại để viết cho trẻ em vẫn chưa tạo được một dòng chảy rõ nét.

Mặt khác, sáng tác có rồi nhưng chưa chắc đã có cơ hội đến với công chúng. Đây là một vấn đề rất đáng suy nghĩ. Một tác phẩm muốn sống phải được nghe, được hát, được biểu diễn, được truyền thông và được đặt trong một môi trường tiếp nhận phù hợp.

Gần đây, không ngẫu nhiên mà một ca khúc thiếu nhi cũ như “Em là búp măng non” khi được một em thiếu niên thể hiện theo một cách mới trên mạng xã hội lại thu hút sự quan tâm của đông đảo người xem. Điều đó cho thấy một điều: những giá trị cũ không nhất thiết đã hết sức sống; vấn đề còn nằm ở cách tiếp cận và cách đưa chúng đến với công chúng hôm nay.

Trẻ em hiện nay lớn lên trong một môi trường âm nhạc hoàn toàn khác. Vì vậy, chúng ta cần bổ sung những ngôn ngữ âm nhạc mới, những cách thể hiện mới và đặc biệt là một lực lượng sáng tác trẻ có nghề, hiểu âm nhạc đương đại và hiểu thế giới của trẻ em hôm nay.

Phóng viên: Dường như hiện nay chúng ta còn thiếu những ca khúc thiếu nhi “đinh”, có sức hấp dẫn và có sức sống lâu dài đối với thế hệ trẻ. Hầu hết những ca khúc được sử dụng, nghe, biểu diễn nhiều đều từ những thời kỳ trước, vậy ông nhìn nhận thực trạng này như thế nào?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Tôi cho rằng đây là một thực tế có thể nhận thấy khá rõ. Nhưng cần phân biệt hai vấn đề: một là giá trị của những ca khúc cũ; hai là khả năng tạo ra những tác phẩm mới.

Những ca khúc như “Em là mầm non của Đảng”, “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng”, “Trái đất này là của chúng mình”, “Đi học” hay rất nhiều tác phẩm khác vẫn được hát hôm nay bởi chúng đã vượt qua giới hạn nghệ thuật và thẩm mỹ của thời điểm sáng tác.

Việc những tác phẩm ấy tiếp tục được sử dụng là điều đáng mừng. Điều đáng suy nghĩ là cần bổ sung những tác phẩm tương tự được sáng tác trong giai đoạn sau đó và hiện nay.

Vì vậy, điều chúng ta cần là tạo ra môi trường để những tác phẩm thực sự tốt có cơ hội xuất hiện, được thử nghiệm, được trẻ em tiếp nhận và được sàng lọc qua đời sống. Khi đó, tác phẩm có sức sống lâu dài sẽ tự chứng minh giá trị của nó.

CẦN LÀM GÌ ĐỂ CÓ NHỮNG CA KHÚC THIẾU NHI "ĐỂ ĐỜI"

Phóng viên: Theo ông, chúng ta còn thiếu những gì để có được những ca khúc có sức sống với thời đại, đi cùng năm tháng? Chúng ta thiếu những tác giả đủ tầm, đủ tình yêu và quan tâm đến trẻ nhỏ, hay thiếu sự đầu tư?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Theo tôi, không nên quy toàn bộ vấn đề vào việc thiếu tác giả hay thiếu kinh phí. Chúng ta có những nhạc sĩ tài năng và hoàn toàn có khả năng sáng tác những tác phẩm tốt cho trẻ em. Nhưng vấn đề là âm nhạc thiếu nhi chưa phải lúc nào cũng được nhìn nhận như một lĩnh vực sáng tác chuyên nghiệp cần đầu tư lâu dài.

Tác giả viết cho thiếu nhi phải có nghề, nhưng chỉ có nghề thôi chưa đủ. Họ cần phải yêu, hiểu và hòa mình vào thế giới của trẻ em để viết những gì đẹp nhất từ chính trong thế giới đó.

Tôi nghĩ chúng ta đang cần một thế hệ tác giả mới bước vào lĩnh vực này, những người hiểu ngôn ngữ âm nhạc hiện nay, biết những gì trẻ em đang nghe, nhưng đồng thời có khả năng chuyển hóa những ảnh hưởng đó thành một ngôn ngữ nghệ thuật phù hợp với lứa tuổi và thời đại.

Và tất nhiên, phải có đầu tư. Nhưng đầu tư không chỉ là trả tiền cho một cuộc vận động sáng tác. Cần đầu tư vào quá trình từ sáng tác, thu âm, sản xuất, biểu diễn, truyền thông đến đưa tác phẩm vào đời sống. Một ca khúc tốt nhưng không có môi trường để tồn tại thì rất khó trở thành một tác phẩm có sức sống.

Phóng viên: Theo ông, sáng tác cho thiếu nhi có những thuận lợi và khó khăn gì? Việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai yếu tố giáo dục và nghệ thuật trong một ca khúc thiếu nhi cần có sự tinh tế như thế nào để phù hợp với khán giả nhỏ tuổi?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Sáng tác cho thiếu nhi có một thuận lợi rất lớn là thế giới của trẻ em luôn giàu trí tưởng tượng, giàu cảm xúc và có khả năng tiếp nhận những điều mới mẻ. Nhưng chính điều đó cũng tạo ra yêu cầu rất cao đối với người sáng tác.

Tôi cho rằng tiêu chí đầu tiên của âm nhạc thiếu nhi vẫn phải là tính giáo dục. Nhưng giáo dục không có nghĩa là biến một bài hát thành một bài giảng giáo điều. Tiêu chí thứ hai rất quan trọng là tính giải trí, tức là tác phẩm phải hấp dẫn, phải khiến trẻ muốn nghe, muốn hát, muốn vận động và muốn khám phá.

Một ca khúc có thể nói về tình yêu quê hương, gia đình, thầy cô, bạn bè, thiên nhiên hay những giá trị nhân cách, nhưng nếu tất cả những điều đó được đưa vào bằng những câu chữ trực tiếp, áp đặt thì tác phẩm rất dễ trở nên khô cứng.

Giáo dục tốt nhất trong nghệ thuật nhiều khi nằm ở cảm xúc và trải nghiệm mà tác phẩm tạo ra cho người nghe. Với trẻ em, điều này càng quan trọng. Các em không cần người lớn nói thay mình quá nhiều; các em cần được bước vào một thế giới âm nhạc để tự cảm nhận, tưởng tượng và hình thành tình cảm.

Phóng viên: Là nhà nghiên cứu âm nhạc, đồng thời cũng là một người yêu mến và nghiên cứu sâu về âm nhạc truyền thống, theo ông, có thể khai thác nguồn tài nguyên giàu có này của cha ông vào phát triển âm nhạc thiếu nhi như thế nào?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Đây là một nguồn tài nguyên rất lớn. Âm nhạc truyền thống Việt Nam có hệ thống giai điệu, tiết tấu, thang âm, làn điệu, phương thức diễn xướng và kho tàng dân ca, ca dao vô cùng phong phú. Nhưng khai thác không có nghĩa là bê nguyên một làn điệu cổ vào một bài hát mới.

Điều quan trọng là phải hiểu được bản chất của chất liệu truyền thống để từ đó chuyển hóa nó thành ngôn ngữ mới. Có thể khai thác dân ca, những làn điệu đặc trưng của từng vùng miền, những hình thức diễn xướng dân gian, hoặc cả cách tổ chức câu nhạc, tiết tấu, ngữ điệu tiếng Việt.

Đặc biệt, trong môi trường giáo dục đã triển khai và cần tiếp tục duy trì việc khai thác làn điệu quen thuộc, tuy nhiên một số lời cổ không còn phù hợp, có thể đặt lời mới phù hợp với trẻ em hôm nay.

Tuy nhiên, tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng âm nhạc thiếu nhi không nên chỉ có dân gian. Cần có sự cân đối giữa âm nhạc truyền thống, âm nhạc đương đại, âm nhạc hàn lâm và những hình thức âm nhạc mới. Trẻ em cần được tiếp cận với một thế giới âm nhạc rộng, chứ không nên bị giới hạn trong một khu vực thẩm mỹ duy nhất.

Phóng viên: Theo ông, nên có sự khuyến khích như thế nào đối với đội ngũ sáng tác, để các ca khúc thiếu nhi không còn tình trạng thiếu vắng, ít ỏi như hiện nay?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Theo tôi, trước hết cần tạo ra một môi trường thực sự khuyến khích sáng tác chứ không chỉ đơn thuần tổ chức các cuộc vận động sáng tác theo từng đợt, nặng tính hình thức.

Có thể thực hiện các chương trình đặt hàng, trại sáng tác, các dự án sản xuất âm nhạc thiếu nhi, nhưng quan trọng phải có bước tiếp theo: tác phẩm được lựa chọn phải được sản xuất nghiêm túc, thu âm nghiêm túc, có nghệ sĩ biểu diễn, có video, được đưa vào các chương trình dành cho trẻ em và có cơ hội tiếp cận công chúng trên các nền tảng số.

Tôi cũng nhấn mạnh không chấp nhận giọng hát AI thay thế, có thể khai thác từng phần có nghiên cứu thật kỹ sự tham gia của AI vào công đoạn sáng tác và sản xuất các sản phẩm cho thiếu nhi sử dụng trong giáo dục. Vì điều đó có thể sẽ triệt tiêu cảm xúc sáng tạo trong tương lai đối với các em sau này theo sự nghiệp sáng tác âm nhạc.

Điều tiếp theo, cần bổ sung lực lượng sáng tác trẻ. Tôi cho rằng có thể tạo điều kiện để những nhạc sĩ trẻ có tài năng, có nghề, có xu hướng yêu trẻ tham gia cả vào sáng tác lẫn giáo dục âm nhạc. Khi những người đang hiểu ngôn ngữ âm nhạc của thế hệ hôm nay bước vào lĩnh vực thiếu nhi, khả năng tạo ra những cách tiếp cận mới sẽ lớn hơn.

Và cũng cần cởi mở hơn với những sáng tạo khác với nếp nghe của các thế hệ thiếu nhi trước đây. Chúng ta không thể dùng hoàn toàn tiêu chí thẩm mỹ của trẻ em những năm 1970, 1980 hay 1990 để đánh giá âm nhạc dành cho trẻ em hôm nay.

TỪ ÂM NHẠC THIẾU NHI, NHÌN VỀ CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA

Phóng viên: Từ góc độ công nghiệp văn hóa, theo ông, chúng ta đang “lãng quên” tiềm năng này như thế nào?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Tôi cho rằng tiềm năng của âm nhạc thiếu nhi hiện nay chưa được khai thác tương xứng. Trẻ em là một nhóm công chúng rất lớn, có nhu cầu tiếp nhận âm nhạc thường xuyên, nhưng chúng ta chưa hình thành được một thị trường âm nhạc thiếu nhi đủ rõ nét.

Điều đáng chú ý là âm nhạc thiếu nhi hoàn toàn có thể kết nối với nhiều lĩnh vực khác của công nghiệp văn hóa: biểu diễn, truyền hình, phim ảnh, hoạt hình, xuất bản, đồ chơi, nền tảng số, các chương trình giáo dục và giải trí.

Một bài hát tốt không chỉ tồn tại dưới dạng một file âm thanh. Nó có thể trở thành một tiết mục biểu diễn, một video hoạt hình, một sản phẩm giáo dục, một chương trình sân khấu hoặc một nội dung trên nền tảng số.

Nếu nhìn như vậy, âm nhạc thiếu nhi không chỉ là một nhiệm vụ giáo dục (trong nhà trường và ngoài xã hội) hay một mảng sáng tác cần được quan tâm, mà còn là một nguồn lực văn hóa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và xã hội. Chúng ta chưa khai thác hết tiềm năng đó.

Phóng viên: Theo ông, chúng ta cần phải làm gì để hình thành và khai thác một hệ sinh thái chung quanh các ca khúc thiếu nhi?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Theo tôi, trước hết phải xác định rõ từng khu vực của đời sống âm nhạc thiếu nhi, bởi không thể dùng một tiêu chí cho tất cả.

Trong nhà trường, đặc biệt với môn âm nhạc, cần ưu tiên tính chuẩn mực và giáo dục. Những tác phẩm kinh điển qua các thời kỳ vẫn phải giữ vai trò quan trọng như một phần kiến thức nền tảng. Bên cạnh đó là những tác phẩm mới, những xu hướng âm nhạc mới, để học sinh không có cảm giác âm nhạc trong nhà trường hoàn toàn tách khỏi đời sống nghe hiện nay.

Ngoài nhà trường, trong lĩnh vực giải trí, cần cởi mở hơn với các sáng tác mới, với những phong cách và phương thức thể hiện phù hợp với thẩm mỹ đương đại của trẻ em.

Muốn hình thành hệ sinh thái, phải có sự tham gia của nhiều chủ thể: quản lý nhà nước về giáo dục và nghệ thuật, nhạc sĩ, nghệ sĩ biểu diễn, nhà trường, giáo viên âm nhạc, các đơn vị sản xuất, truyền thông, nền tảng số, các tổ chức văn hóa và cả gia đình.

Quan trọng nhất là phải có chiến lược dài hạn và sự phân vùng, định vị rõ ràng từng loại: loại tác phẩm nào phục vụ giáo dục, loại nào thiên về biểu diễn, loại nào dành cho giải trí, loại nào có thể phát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa. Khi xác định đúng vị trí của từng khu vực, chúng ta sẽ có những quyết định phù hợp hơn thay vì gom tất cả vào khái niệm chung là “nhạc thiếu nhi”.

Phóng viên: Theo ông, vì sao Việt Nam có nhiều thế hệ nhạc sĩ tài năng và một kho tàng ca khúc thiếu nhi giàu giá trị, nhưng đến nay vẫn chưa hình thành được một dòng sáng tác âm nhạc thiếu nhi mới đủ mạnh để trở thành một thị trường và một bộ phận đáng kể của công nghiệp văn hóa?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Theo tôi, đây là một câu hỏi lớn và nguyên nhân nằm ở nhiều khâu. Chúng ta là một đất nước yêu ca hát, có truyền thống sáng tác tốt, có nhiều thế hệ nhạc sĩ tài ba, có một kho tàng tác phẩm thiếu nhi rất đáng tự hào. Nhưng những giá trị đó chưa tạo thành một dòng chảy liên tục từ sáng tác sang sản xuất, biểu diễn, giáo dục, truyền thông và thị trường.

Nói cách khác, chúng ta có thể có tiềm năng về tác phẩm thì vẫn chưa có đầy đủ hệ sinh thái để tác phẩm trở thành sản phẩm văn hóa và tiếp tục sinh ra những tác phẩm mới.

Một nguyên nhân nữa là chúng ta chưa phân vùng đầy đủ các nhu cầu của âm nhạc thiếu nhi. Âm nhạc trong nhà trường có một yêu cầu; âm nhạc phục vụ giải trí có yêu cầu khác; rồi thì trẻ em có nhiều lứa tuổi mầm non, mẫu giáo, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông cũng là một đối tượng rất cần được xem trọng và nghiên cứu bài bản.

Nếu không định vị rõ, chúng ta rất dễ rơi vào tình trạng một bên thì quá thiên về giáo dục, một bên lại chạy theo thị hiếu tức thời; hoặc tình trạng quá thừa các tác phẩm cho lứa tuổi mẫu giáo, tiểu học nhưng lại rất thiếu tác phẩm cho lứa tuổi trung học cơ sở và trung học phổ thông… trong khi phần âm nhạc vừa có giá trị nghệ thuật, vừa phù hợp với công chúng trẻ em (theo từng lứa tuổi) lại chưa được đầu tư đúng mức.

Quan trọng nhất là phải có chiến lược dài hạn và sự phân vùng, định vị rõ ràng từng loại: loại tác phẩm nào phục vụ giáo dục, loại nào thiên về biểu diễn, loại nào dành cho giải trí, loại nào có thể phát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa. Khi xác định đúng vị trí của từng khu vực, chúng ta sẽ có những quyết định phù hợp hơn thay vì gom tất cả vào khái niệm chung là “nhạc thiếu nhi”.

Tôi nghĩ điều cần làm trong thời gian tới không phải là phủ nhận những gì đã có, mà là xây dựng một sự tiếp nối. Giữ những tác phẩm kinh điển giữ vị thế như nền tảng, đồng thời mạnh dạn đón nhận những ngôn ngữ âm nhạc mới; đào tạo và bổ sung lực lượng sáng tác trẻ; tạo cơ hội để tác phẩm đến với công chúng; kết nối âm nhạc với giáo dục, biểu diễn, truyền thông và công nghiệp văn hóa.

Khi những khâu đó vận hành cùng nhau, chúng ta mới có khả năng hình thành một dòng sáng tác mới đủ mạnh. Và khi ấy, âm nhạc thiếu nhi không chỉ là một lĩnh vực cần được chăm lo mà có thể trở thành một bộ phận thực sự năng động của đời sống văn hóa, thậm chí có thể là một nhân tố tích cực hiệu quả của công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Phóng viên: Xin cảm ơn nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long.