Mở rộng bao phủ miễn dịch, giảm gánh nặng bệnh tật

Chương trình Tiêm chủng mở rộng bước vào giai đoạn mới khi nhiều vaccine có giá thành cao được đưa vào tiêm miễn phí theo lộ trình của Chính phủ, phù hợp định hướng chuyển trọng tâm từ "chữa bệnh" sang "phòng bệnh" theo các nghị quyết và luật mới.

Cơ hội phòng bệnh chủ động

Trong bối cảnh Việt Nam vẫn đối mặt gánh nặng bệnh truyền nhiễm và tốc độ già hóa dân số nhanh, Chính phủ đã ban hành các nghị quyết quan trọng, chuyển mạnh trọng tâm từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh” từ sớm, từ xa. Theo Nghị quyết số 104/NQ-CP, danh mục vaccine trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2021-2030 sẽ được bổ sung nhiều loại vaccine có giá trị cao như phòng virus Rota, phế cầu, ung thư cổ tử cung (HPV), cúm mùa, nhằm giảm gánh nặng bệnh tật trong cộng đồng. Cùng với đó, Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đặt mục tiêu mở rộng đối tượng tiêm chủng, gắn với chăm sóc sức khỏe toàn diện, suốt vòng đời, đặc biệt với trẻ em và thanh thiếu niên.

Từ các định hướng này, Bộ Y tế đã xây dựng lộ trình đưa các vaccine mới vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng, từng bước triển khai tiêm miễn phí. Ông Dương Chí Nam, Phó Cục trưởng Phòng bệnh (Bộ Y tế) cho biết, tiêm chủng là một trong những thành tựu y học vĩ đại nhất, mỗi năm cứu sống hơn ba triệu người trên thế giới. Tại Việt Nam, tiêm chủng đã góp phần thanh toán bại liệt, loại trừ uốn ván sơ sinh và kiểm soát hiệu quả nhiều dịch bệnh nguy hiểm.

Theo kế hoạch, vaccine phòng virus Rota sẽ được triển khai trên toàn quốc từ năm 2026 sau khi ưu tiên các địa bàn khó khăn trong năm 2025. Vaccine phế cầu dự kiến triển khai từ quý I-2026, trong khi vaccine HPV sẽ ưu tiên tiêm tại các vùng khó khăn từ quý III-2026. Với vaccine phế cầu, Bộ Y tế đã giao Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương rà soát, đánh giá địa bàn, đối tượng triển khai. Một số lô vaccine đã được nhập khẩu và đang kiểm định chất lượng. “Việc triển khai sẽ được thực hiện thận trọng, bài bản, bảo đảm an toàn, hiệu quả trên cơ sở khoa học và thực tiễn”, ông Nam nhấn mạnh.

Các chuyên gia y tế cho biết, phế cầu khuẩn vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm khuẩn hô hấp dưới và các bệnh nhiễm khuẩn xâm lấn nguy hiểm ở trẻ nhỏ, với nguy cơ biến chứng và tử vong cao. Trong bối cảnh gánh nặng bệnh tật còn lớn, việc đưa vaccine phế cầu vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng từ năm 2026 được đánh giá là giải pháp dự phòng chủ động, mang tính lâu dài. TS, bác sĩ Nguyễn Thành Nam - Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, phế cầu thường gặp trong các ca bệnh nặng như viêm phổi, viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết. Phần lớn trẻ nhập viện do phế cầu chưa tiêm hoặc tiêm chưa đủ liều vaccine. Trong khi nhiều gia đình còn chủ quan, cho rằng bệnh có thể điều trị bằng kháng sinh, thực tế phế cầu xâm lấn có thể tiến triển nhanh, gây suy hô hấp, nhiễm trùng huyết. Đáng lo ngại, tình trạng kháng kháng sinh gia tăng khiến điều trị ngày càng khó khăn, kéo dài thời gian nằm viện và tăng chi phí. Theo ông Nam, vaccine phế cầu đã chứng minh hiệu quả phòng bệnh, song do chi phí cao, hiện chủ yếu được tiêm dịch vụ, khiến nhiều trẻ em ở vùng khó khăn chưa được bảo vệ đầy đủ.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo bệnh do phế cầu khuẩn vẫn là mối đe dọa nghiêm trọng với sức khỏe trẻ em toàn cầu, khi trung bình cứ 43 giây có một trẻ tử vong vì viêm phổi. Việt Nam hiện thuộc nhóm 15 quốc gia có gánh nặng viêm phổi cao nhất thế giới. Trong bối cảnh đó, phòng bệnh bằng vaccine được xem là giải pháp hiệu quả và bền vững. Theo kế hoạch, vaccine phế cầu sẽ được triển khai với quy mô phù hợp, ưu tiên các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa và địa bàn khó khăn về y tế. Việc bổ sung vaccine phế cầu và HPV vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng được xác định là bước đi quan trọng nhằm mở rộng bao phủ miễn dịch, giảm gánh nặng bệnh tật, hướng tới mục tiêu đến năm 2030 đạt tỷ lệ tiêm chủng 95% theo định hướng của Chính phủ.

Với vaccine HPV, 4 tỉnh Tuyên Quang, Quảng Ngãi, Đắk Lắk và Vĩnh Long được chọn thí điểm tiêm miễn phí cho bé gái 11 tuổi, làm cơ sở đánh giá trước khi xem xét mở rộng toàn quốc. Giai đoạn 2026-2028, ước tính mỗi năm khoảng 18 nghìn trẻ em tại các địa phương này được thụ hưởng. Virus HPV là nguyên nhân chính gây ung thư cổ tử cung và nhiều bệnh lý đường sinh dục khác. Các nghiên cứu cho thấy tiêm vaccine HPV sớm, tốt nhất trong độ tuổi 9-14, giúp đạt hiệu quả bảo vệ hơn 90% đối với các tổn thương tiền ung thư, qua đó giảm nguy cơ mắc bệnh trong tương lai.

PGS, TS Trần Đắc Phu, Phó Chủ tịch Hội Y học dự phòng Việt Nam cho biết, phòng bệnh hơn chữa bệnh là vấn đề mà cộng đồng đều thấy được, trong đó, vaccine là phòng bệnh chủ động, cùng với khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc sớm để phát hiện bệnh. Một đồng chi cho phòng bệnh đem lại lợi ích hơn nhiều lần, do không bị bệnh nặng, không phải nhập viện, không di chứng, không phải nghỉ việc, không mất thu nhập do bệnh nặng, không mất công sức cho người chăm sóc. Thậm chí với một số vaccine ngừa bệnh hiểm nghèo như ung thư, thì phòng bệnh đem lại “nguồn lợi” rất lớn do tránh được bệnh hiểm nghèo với chi phí điều trị ung thư có thể lên đến hàng trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng.

Miễn phí cả vaccine “giá đắt”!

Dù được đánh giá cao về hiệu quả phòng bệnh, các vaccine này vẫn chưa dễ tiếp cận với nhiều gia đình. Hiện phần lớn phụ huynh phải chi trả chi phí cao để trẻ được tiêm dịch vụ, trong đó vaccine HPV có giá khoảng 1-2 triệu đồng mỗi liều, liệu trình 3 liều từ 3-6 triệu đồng; vaccine phế cầu cho trẻ nhỏ khoảng 1,2 triệu đồng mỗi mũi. Việc đưa các vaccine này vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng được kỳ vọng sẽ mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng, đặc biệt với trẻ em vùng khó khăn, qua đó bảo đảm công bằng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Song song với phế cầu và HPV, vaccine phòng tiêu chảy do virus Rota sẽ được triển khai miễn phí trên toàn quốc từ năm 2026. PGS, TS Dương Thị Hồng, Phó Viện trưởng Vệ sinh dịch tễ Trung ương cho biết năm 2025, chương trình đã triển khai vaccine Rota tại 26/34 tỉnh, thành, ưu tiên miền núi, vùng sâu, vùng xa; trong 9 tháng đầu năm, gần 800 nghìn lượt trẻ dưới một tuổi đã được uống vaccine. Trong khi đó, tại các cơ sở tiêm chủng dịch vụ, mỗi liều Rota có giá 500.000-800.000 đồng, với liệu trình 2-3 liều, nên việc mở rộng tiêm miễn phí được kỳ vọng giúp giảm đáng kể gánh nặng chi phí cho các gia đình.

Nghị quyết 72, với trọng tâm chuyển từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh”, lấy y tế dự phòng và y tế cơ sở làm nền tảng, được đánh giá là bước ngoặt trong chăm sóc sức khỏe nhân dân. Tiếp nối định hướng này, Luật Phòng bệnh 2025 đặt mục tiêu chủ động phòng bệnh từ sớm. Theo lộ trình, từ năm 2026, số bệnh truyền nhiễm được tiêm vaccine miễn phí tăng lên 13 bệnh; đến năm 2030, các vaccine trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng phấn đấu đạt tỷ lệ bao phủ từ 95% trở lên trên toàn quốc, đến từng xã, phường.

Theo Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, Việt Nam hiện đã tự chủ được 11/12 loại vaccine trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Từ những bài học thực tiễn trong phòng, chống dịch, việc ban hành Luật Phòng bệnh với cách tiếp cận toàn diện, lấy “phòng bệnh hơn chữa bệnh” làm trọng tâm trở thành yêu cầu cấp thiết.

Luật ưu tiên nguồn lực cho công tác phòng bệnh tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bảo đảm mọi người dân đều được tiếp cận dịch vụ y tế cơ bản. Các quy định mới về tiêm chủng tiếp tục mở rộng cơ hội tiếp cận vaccine, hướng tới mục tiêu “tiêm chủng cho mọi người”, góp phần hình thành văn hóa phòng bệnh bền vững trong cộng đồng.