Lối ra nào cho ngành xuất bản?

Liên kết xuất bản và những hệ lụy

Cùng với tình hình khó khăn chung của nền kinh tế những năm gần đây, ngành xuất bản cũng không ngoại lệ. Chính khó khăn về tài chính đã đẩy nhiều nhà xuất bản (NXB) tìm đến "lối thoát" liên kết.

Trao đổi ý kiến với chúng tôi, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam Ðỗ Quý Doãn cho rằng, không nên đổ lỗi cho liên kết xuất bản. "Liên kết xuất bản là một tiến bộ được đưa vào Luật Xuất bản, nhằm huy động các nguồn lực trong xã hội cùng làm. Hiện nay, 80% số sách được ấn hành là do liên kết xuất bản mà có. Nhiều đơn vị, tổ chức có điều kiện kinh tế, góp phần thúc đẩy hoạt động xuất bản, đó là điều tốt, có những hiệu quả nhất định. Mặt khác, các quy định trong Luật, văn bản dưới Luật và các thông tư hướng dẫn,... đều tương đối đầy đủ. Những sai phạm trong xuất bản hiện nay, trách nhiệm chính vẫn thuộc về các NXB, hay ở chính Giám đốc/Tổng biên tập".

Nguyên nhân những sai phạm đến từ việc "bán" giấy phép, phó mặc cho đối tác toàn quyền trong nhiều khâu của quá trình biên tập, in và phát hành. Sự việc vừa qua của NXB Thời Ðại cho thấy, hành vi vi phạm bản quyền một lần nữa phơi bày những lỗ hổng trong liên kết xuất bản. Cụ thể, cuốn Búp sen xanh, tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Sơn Tùng viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh thuộc bản quyền của NXB Kim Ðồng từng được tái bản hàng chục lần trong hơn 20 năm qua và nằm trong tủ sách "Tác phẩm chọn lọc dành cho thiếu nhi", lại công khai xuất hiện trên thị trường với danh nghĩa NXB Thời Ðại liên kết Công ty CP sách Nhân dân.

Ngay sau đó, trong tháng 9-2014, NXB Thời Ðại lại tiếp tục làm các cơ quan chức năng đau đầu về một loạt sai phạm. Ðó là cuốn Ðại Việt sử ký toàn thư do NXB & Công ty TNHH văn hóa Minh Tân - Nhà sách Minh Thắng liên kết xuất bản, được phản ánh là có vi phạm về bản quyền khi không đề dựa theo bản khắc in năm nào; không có tên dịch giả, người hiệu đính... Ðáng chú ý, một sự việc gây xôn xao dư luận là hai cuốn sách liên kết Văn hóa tộc người Việt Nam và Văn hóa Việt Nam được xuất bản một cách cẩu thả, như tự ý đổi tên sách, cắt bỏ nhiều bài viết, sai lỗi chính tả đến mức trầm trọng... Khi vụ việc được phát hiện, NXB này không đưa ra được giấy chứng nhận quyền tác giả. Ðiều đáng nói, cuốn Văn hóa tộc người Việt Nam của học giả Nguyễn Từ Chi do NXB Thời Ðại và Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Nhà sách Thăng Long TP Hồ Chí Minh liên kết phát hành còn được trao giải thưởng Sách hay 2014 (?).

Có thể thấy, trong thời kỳ bùng nổ của công nghệ thông tin với các thiết bị trực tuyến hiện đại và sản phẩm sách điện tử, sách in truyền thống gặp phải sự cạnh tranh khắc nghiệt, trở nên "lỗi thời" đối với nhu cầu của một bộ phận không nhỏ độc giả. Không chỉ thế, các ấn phẩm của NXB còn phải "cạnh tranh" trực tiếp với hiện tượng in lậu. Sách in lậu nhiều sai sót, chất lượng giấy in không đạt chuẩn, hình ảnh mờ nhòe, mầu sắc không đồng đều, chữ bị đứt nét. Nguy hiểm nữa là không bảo đảm về nội dung, thường có những lỗi sai nghiêm trọng về kiến thức. Sách lậu xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trước hết, do lợi nhuận quá lớn khi chủ đầu nậu, in sách mà không mất chi phí, xây dựng đề tài, bản thảo; không mất tiền bản quyền, nộp thuế; chất lượng mực, giấy in chỉ cần loại rẻ vì không chú trọng chất lượng; đại lý phát hành được hưởng mức chiết khấu cao; còn với khách hàng là tâm lý dễ dãi và mua được giá rẻ. Thêm vào đó, do các NXB chưa giám sát, kiểm soát chặt chẽ hoạt động in xuất bản phẩm; các NXB và tác giả (chủ sở hữu) chưa có cơ chế phối hợp và đề ra các biện pháp tự bảo vệ; chưa chủ động cung cấp thông tin, tài liệu cho cơ quan chức năng có thẩm quyền để tố cáo hành vi vi phạm nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Các cơ quan quản lý nhà nước có chức năng thanh tra, kiểm tra chưa phát huy hiệu quả trong việc kiểm tra, phát hiện và xử lý kịp thời sai phạm; cơ chế phối hợp quản lý, xử lý chưa chặt chẽ đồng bộ, còn nhiều hạn chế. Lực lượng tranh tra văn hóa thông tin các cấp chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm, khi xử lý còn nể nang, né tránh, làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật...

Theo số liệu của Cục Xuất bản, In và Phát hành, trong năm 2013 đã có 255 cuốn sách sai phạm bị xử lý, trong đó có 124 cuốn sai phạm về nội dung; chín tháng qua, có 169 cuốn bị xử lý, trong đó 79 cuốn sai phạm về nội dung... Phó mặc cho đối tác liên kết, một số NXB đã cho ra đời nhiều sách có sai phạm, nhất là đối với loại sách liên quan lịch sử, tôn giáo, chủ quyền quốc gia. Cụ thể, đã có sai sót về sự kiện lịch sử, thể hiện không rõ ràng và đầy đủ chủ quyền biên giới, biển, đảo quốc gia...; sử dụng minh họa cờ nước ngoài thay cho cờ Tổ quốc trong sách dạy cho trẻ em...

Trách nhiệm của cơ quan chủ quản

Ðể kéo dài tình trạng nêu trên, trách nhiệm trước hết thuộc về cơ quan chủ quản của các NXB. Bên cạnh số ít cơ quan có sự nỗ lực trong công tác chỉ đạo, định hướng hoạt động và xây dựng chiến lược phát triển cho NXB, còn nhiều đơn vị chưa thực hiện đầy đủ, nghiêm túc. Cụ thể là, chưa bảo đảm các điều kiện về trụ sở, nguồn tài chính cho NXB hoạt động theo quy định của Luật Xuất bản; không xác định rõ các tiêu chí hoạt động gắn với chức năng, nhiệm vụ của ngành, lĩnh vực, địa phương và yêu cầu thực tiễn của công tác xuất bản; chưa chú trọng công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực; không sát sao chỉ đạo, kiểm tra dẫn đến việc NXB liên tiếp có xuất bản phẩm sai phạm bị xử lý, thu hồi; việc chỉ đạo phối hợp giữa NXB và các đơn vị trong ngành, lĩnh vực, địa phương còn nhiều hạn chế...

Bên cạnh đó, không ít cơ quan chủ quản lúng túng, bị động, chưa điều chỉnh được mô hình và cơ chế hoạt động NXB phù hợp. Thống kê cho thấy, trong số 20 NXB thuộc mô hình doanh nghiệp thời gian qua, có một NXB đề nghị trả giấy phép, ngừng hoạt động; hơn một nửa trong số 19 NXB còn lại báo lỗ; bốn doanh nghiệp nhà nước đến nay vẫn chưa được chuyển đổi trong khi Luật Doanh nghiệp nhà nước đã hết hiệu lực từ năm 2010... Lâu nay, mô hình và cơ chế hoạt động NXB luôn là vấn đề "nóng" của ngành. Theo Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam Ðỗ Quý Doãn, hiện nay cơ bản có bốn mô hình xuất bản là: công ty TNHH một thành viên, đơn vị sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp có thu, doanh nghiệp tư nhân. "Chỉ nên tóm gọn lại thành hai mô hình chính và phát triển, theo đó: Một là doanh nghiệp tư nhân kinh doanh có điều kiện và hai là đơn vị sự nghiệp có thu. Nếu tư nhân mà bảo đảm được hoạt động, tuân thủ pháp luật thì để tồn tại. Thêm vào đó, các cơ quan chủ quản, cơ quan quản lý cần có nhận thức đúng về hoạt động xuất bản, tiếp tục hoàn thiện các cơ chế, chính sách, xây dựng chính sách tài trợ cho sách đặt hàng. Nhiều loại sách cần thiết thì phải có quỹ đầu tư, có ưu đãi nhất định".

Thực tế cho thấy, tuy là một ngành đặc thù thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng, song nhiều năm qua, hoạt động xuất bản lại không được hưởng cơ chế, chính sách ưu tiên phù hợp. Các NXB vừa phải đảm đương nhiệm vụ trong lĩnh vực công tác văn hóa, tư tưởng, vừa phải tự hạch toán kinh doanh, bảo đảm đời sống người lao động, thực hiện các chính sách về thuế đất, thuế thu nhập doanh nghiệp... Vấn đề nguồn vốn, cơ sở vật chất, kỹ thuật và các chính sách tài chính hỗ trợ cũng chưa được chú trọng. Năm 2013, bên cạnh số ít NXB được đầu tư, nâng cấp hay được cơ quan chủ quản linh hoạt tạo điều kiện cho vay vốn, thực hiện liên kết đầu tư, tổng vốn và lợi nhuận toàn ngành có chiều hướng giảm do số NXB gặp khó khăn về tài chính tăng. Vẫn còn hơn 50% số NXB có vốn làm sách dưới hai tỷ đồng, tức là chỉ có thể đầu tư được từ 5 đến 10 đầu sách. Nhìn chung, vốn lưu động để sản xuất kinh doanh, đầu tư cơ sở vật chất hay chế độ đặt hàng từ nhiều năm nay có cơ quan chủ quản vẫn chưa quan tâm, cấp bổ sung cho NXB. Cá biệt, vẫn còn một số NXB không được cơ quan đặt hàng, giao nhiệm vụ (!).

Theo Phó Trưởng ban Tuyên giáo T.Ư Nguyễn Thế Kỷ, trong năm 2014 này, cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ, quyết liệt hơn giữa Ban Tuyên giáo T.Ư, Bộ Thông tin và Truyền thông, Hội Xuất bản Việt Nam với các bộ, ngành để khẩn trương tham mưu, đề xuất với Ban Bí thư T.Ư và Chính phủ thực hiện các chính sách cho ngành xuất bản giống như cho báo chí và văn học - nghệ thuật về quỹ hỗ trợ xuất bản, chính sách tài trợ, đặt hàng, chính sách thuế; tiến hành rà soát tổng thể, phân loại đánh giá để kiến nghị các cơ quan chủ quản thực hiện chuyển đổi mô hình hoạt động NXB cho phù hợp; tiếp tục đề nghị xem xét công nhận Hội Xuất bản Việt Nam là hội chính trị - xã hội - nghề nghiệp để nâng cao vị thế, vai trò ngành xuất bản...