Liên kết bốn nhà và vai trò của nhà khoa học

Trong sản xuất của nông dân, nhà khoa học đã liên kết với họ, giúp tạo ra sản lượng cao, chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của xã hội. Sản phẩm của nhà nông được trao đổi trên thị trường, chuyển đến người tiêu dùng thông qua các doanh nghiệp. Việc các nhà doanh nghiệp hỗ trợ nông dân, liên kết nông dân, giúp nông dân tiêu thụ sản phẩm cũng là mắt xích quan trọng thúc đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển. Nhà nước, chính quyền (trong đó có ngân hàng) là người điều tiết, dung hòa và điều khiển các mối quan hệ này.

Các nhà khoa học đã giúp nông dân có được giống mới đúng với tên, địa chỉ xuất xứ của chúng, chuyển giao, huấn luyện họ thực hiện đúng kỹ thuật canh tác một cách nghiêm ngặt. Chính vì thế, các sản phẩm trên ngày càng chiếm được uy tín trên thị trường. Các nhà khoa học giúp xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm của nhà nông như: Tám thơm Hải Hậu, vải thiều Thanh Hà... Đây là những liên kết dựa trên cơ sở giúp nông dân tiêu thụ sản phẩm. Từ sản phẩm được mang tên thương hiệu, qua các doanh nghiệp kinh doanh, sản phẩm đã đi vào thị trường, thúc đẩy ngành sản xuất lúa tám thơm Hải Hậu cổ truyền và vải thiều Thanh Hà phát triển.

Một thực tế nữa chứng minh cho tác dụng của liên kết bốn nhà, đó là việc các nhà khoa học đã đưa cây điều ghép mở rộng ra trồng ở vùng ven biển Bắc Trung Bộ - vùng còn nhiều đất trống, đồi núi trọc, cát trắng mênh mông thuộc các tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế và Quảng Bình. Cây điều ghép đã phát triển thành công trên vùng đất cát và đất đồi ở vùng này, bắt đầu cho thu hoạch thành sản phẩm hàng hóa. Như vậy, sản phẩm mới - cây điều ghép, đã tạo ra do sự liên kết giữa nông dân và nhà khoa học. Nhà máy điều Ninh Thuận, Công ty TNHH Bảo Lâm Quảng Trị là hai doanh nghiệp xuất khẩu hạt điều, sẵn sàng thu mua toàn bộ hạt điều mà nông dân vùng Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế, Quảng Bình sản xuất.

Mặc dù còn rất ít  hợp đồng ký liên kết bốn nhà giữa nhà khoa học - nhà nông - nhà doanh nghiệp và Nhà nước nhưng đây là một thực tế đòi hỏi trong nền kinh tế thị trường ở nước ta. Có sản phẩm hàng hóa là tất yếu có người tiêu thụ (doanh nghiệp). Bên cạnh đó có nhà khoa học giúp nông dân áp dụng KHCN để đạt sản lượng cao, chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, đáp ứng yêu cầu của thị trường. Có Nhà nước cho nông dân vay vốn phát triển ngành hàng (ngân hàng) và bảo đảm sự phát triển bền vững, ổn định ngành hàng mà nông dân sản xuất ra.

Trong thực tế, chúng tôi thấy rõ sự hỗ trợ lẫn nhau của mối liên kết bốn nhà. Đồng thời, chúng tôi cũng thấy có liên kết nhưng chưa chặt chẽ, còn lỏng lẻo, chưa thấy rõ trách nhiệm và gắn bó trách nhiệm với nhau.

Nhà khoa học giúp nông dân nhưng không thành công, gây thiệt hại về kinh tế cho nông dân thì nhà khoa học phải chịu trách nhiệm gì? Và nếu liên kết nông dân sản xuất thành công sản phẩm thì nhà khoa học được gì? Ngay trong mối liên kết này thực tế cho thấy sản xuất mà không áp dụng khoa học, thiếu khoa học là thất bại. Nhưng mối liên kết này không chặt chẽ, chưa thể hiện trách nhiệm bằng liên kết kinh tế với nhau. Hoặc có thể hiện nhưng chưa toàn diện, chưa đều khắp, mới ở từng bộ phận.

Nhà khoa học ở đây mới hiểu ở nghĩa "giúp nông dân", chưa hiểu hết với nghĩa "liên kết với nông dân". Đã là liên kết nông dân thì phải cùng cộng đồng trách nhiệm với nông dân và thua cùng chịu với nông dân. Đây mới là mối liên kết đích thực, mối liên kết chặt chẽ trong sản xuất tạo ra sản phẩm hàng hóa. Nhà khoa học mới chỉ giúp nông dân, chưa mang đầy đủ trách nhiệm là liên kết nông dân cho nên sản phẩm làm ra hàm lượng chất xám còn thấp và như vậy, giá trị sản phẩm chưa cao.

Vấn đề liên kết giữa nông dân - người sản xuất sản phẩm với nhà doanh nghiệp, đến giai đoạn hiện nay vẫn là một liên kết "thuận mua, vừa bán". Sản phẩm tốt thì giá bán cao, sản phẩm xấu thì giá hạ. Nhà doanh nghiệp bao giờ cũng cần có lãi cao, lợi nhuận lớn. Nông dân cũng cần bán được sản phẩm với giá cao. Trong thực tế, một doanh nghiệp muốn lợi nhuận cao nên đã ép giá nông dân. Mối liên kết này phải thực chất hơn khi doanh nghiệp phải gắn lợi nhuận của họ với nông dân, coi nhà nông như là bạn đồng hành, coi nhà nông như là thành viên cổ đông trong doanh  nghiệp. Nhà máy đường Lam Sơn là điển hình về sự liên kết này. Doanh nghiệp đầu tư vốn, giống, phân bón ban đầu cho nông dân để sản xuất mía và thu sản phẩm mía vào cuối năm. Hộ nông dân là cổ đông của nhà máy.  Chúng tôi cho đây là mối liên kết rất XHCN, làm theo năng lực, hưởng theo việc làm. Mỗi người cùng thi đua làm việc, lợi nhuận cùng hưởng, thua lỗ cùng chịu.

Vai trò của Nhà nước trong mối liên kết bốn nhà thể hiện ở điểm nào?

Theo chúng tôi, Nhà nước mới chỉ ở chỗ điều chỉnh sự hoạt động của ba nhà (nhà nông, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp), hỗ trợ hoạt động của ba nhà ở chừng mực nhất định như: chính sách cho vay, lãi suất thấp để khuyến khích sản xuất; hỗ trợ nghiên cứu khoa học phục vụ sản xuất, phục vụ nhà nông, nhà doanh nghiệp; điều tiết việc xuất nhập khẩu vật tư qua thuế xuất, nhập khẩu để kích thích sản xuất phát triển... Mối liên kết này chủ yếu dựa trên luật pháp và chính sách phát triển nông nghiệp của Nhà nước qua mỗi giai đoạn, qua mỗi thời kỳ.

Gốc  rễ của mối liên kết bốn nhà vẫn là giúp nhà nông tiêu thụ sản phẩm. Nhìn chung, trong thời gian vừa qua, mối liên kết này còn lỏng lẻo, mới chỉ dừng ở mức giúp đỡ nhau mà chưa xuất phát từ mối liên kết, ràng buộc, chịu trách nhiệm với nhau. Mối liên kết bốn nhà phải dựa trên cơ sở ràng buộc lẫn nhau về lợi ích kinh tế, có sự trợ giúp của liên kết xã hội, cộng đồng.

Một câu hỏi đặt ra, ai, tổ chức nào là cầu nối, là người chủ trì liên kết bốn nhà?

Hội Nông dân là đại biểu tiêu biểu cho tổ chức của nhà nông, rất gần gũi, gắn bó với các nhà nghiên cứu khoa học nông nghiệp phục vụ nông dân. Hội Nông dân cũng rất gần với các doanh nghiệp và Nhà nước. Về mặt xã hội thì Hội Nông dân cũng là đại biểu tiêu biểu cho mối liên kết xã hội, cộng đồng. Chính vì thế Hội Nông dân có thể là tổ chức  chủ trì việc liên kết bốn nhà, chủ trì việc khâu nối, điều tiết mối quan hệ hữu cơ giữa các nhà với nhau.

Phong trào liên kết bốn nhà giúp nông dân tiêu thụ sản phẩm đã và đang đi vào đời sống thực tế trong sản xuất nông nghiệp ở nước ta. Đây là mối liên kết công - nông - trí rõ rệt, mang đậm mầu sắc của một xã hội xã hội chủ nghĩa. Nó bảo đảm sản xuất bền vững và công bằng xã hội. Chúng tôi mong muốn nhiều hơn sự quan tâm của Nhà nước.

PGS, TS TẠ MINH SƠN
Quyền Viện trưởng Khoa học
kỹ thuật nông nghiệp Việt Nam

...................................

* Theo ông Phạm Quang Tôn, Phó Chủ tịch T.Ư Hội Nông dân Việt Nam, thì tỷ lệ nông sản hàng hóa vẫn còn thấp. Tình trạng ép giá, phá vỡ hợp đồng vẫn xảy ra, làm thua thiệt cho cả hai bên. Nông dân đã ký hợp đồng cung cấp hàng hóa cho doanh nghiệp với giá ổn định. Khi thấy giá thị trường cao hơn, một số nông dân quay sang bán nông sản ra thị trường, khiến doanh nghiệp thiếu hụt nguyên liệu. Ngược lại, một số doanh nghiệp lại lấy những lý do về kiểm định chất lượng để hạ cấp, hạ giá sản phẩm làm cho nông dân bức xúc. Việc các doanh nghiệp làm ăn thua lỗ, phá sản cũng góp phần làm giảm lòng tin của người trồng nguyên liệu.

* Nhìn về lâu dài, mối liên kết theo kiểu thỏa thuận giữa tư thương và nông dân sẽ không bền vững. Đến lúc sức sản xuất vượt nhu cầu thị trường, chắc chắn người nông dân sẽ bị ép giá, thậm chí bị gìm giá. Cho nên, cùng với việc mở rộng sản xuất hàng hóa, chúng tôi cần có sự hiện diện của nhà máy bên cạnh vùng nguyên liệu. Điều này sẽ tạo niềm tin cho nông dân và có tác dụng điều tiết, ổn định giá cả cho quá trình sản xuất hàng hóa, là yếu tố quan trọng để vùng nguyên liệu phát triển bền vững.

NGUYỄN XUẤN BÌNH
(Cẩm Giàng, Hải Dương)

Chúng tôi được thông tin rất nhiều về mối

* Liên kết bốn nhà hoặc năm nhà gì đó nhằm giúp đỡ và tạo điều kiện cho nông nghiệp, nông thôn phát triển, nhưng chờ mãi chẳng biết khi nào mới có!

Mong muốn của nông dân chúng tôi là Nhà nước có cơ chế chính sách cho việc sản xuất, tiêu thụ và chế biến nông sản hàng hóa cho nông dân.

ĐÀO MINH SỨC
(Thái Bình)