Kỳ 1: "Phù phép" san hô lậu để xuất khẩu

Cấp phép xuất khẩu cho san hô lậu

Ngày 26-8-2013, Công an huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận đã ra Quyết định số 933/QĐ-CAH bán chỉ định tài sản tịch thu 192 bao san hô vụn (san hô đá) có khối lượng 8.060 kg do Công an huyện bắt giữ, tịch thu. Số san hô nêu trên được bán cho ông Đỗ Văn Tươi, Giám đốc Công ty TNHH MTV Cá nhiệt đới Xanh Tươi (Công ty Xanh Tươi), có địa chỉ 121/4 Mễ Cốc, phường 15, quận 8, TP Hồ Chí Minh với trị giá hơn 10,8 triệu đồng. Liên quan trực tiếp đến quyết định đấu giá trên, Cơ quan quản lý Cites Việt Nam đã vào cuộc xác minh thấy được tuy là đấu giá tài sản nhưng lại không thành lập hội đồng. Điều này đã vi phạm Nghị định số 07/2010/NĐ-CP ngày 4-3-2010 của Chính phủ về trình tự thủ tục bán đấu giá tài sản. Bên cạnh đó, san hô là loại hàng hóa đặc thù, kinh doanh có điều kiện nằm trong phụ lục quản lý của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (Cites) nhưng các căn cứ trên quyết định bán đấu giá lại không có sự tham khảo của cơ quan quản lý chuyên ngành của địa phương, nên đã vi phạm nghiêm trọng đến Nghị định số 59/2005/NĐ-CP ngày 4-5-2005 và Nghị định 12/2006/NĐ-CP ngày 23-1-2006. Ngoài ra, ngay quyết định này đã không hề ghi rõ là loài san hô, tên khoa học, kích thước cụ thể, mô tả hình dạng của san hô.

Đối với san hô luôn nằm trong những đối tượng bị cấm khai thác, kinh doanh dưới mọi hình thức và căn cứ vào Điều 5 của Nghị định số 59/2005/NĐ-CP thì việc cung ứng hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh trong trường hợp cụ thể phải được Thủ tướng Chính phủ cho phép. Như vậy, chủng loại san hô này thuộc sản phẩm cấm kinh doanh, không được thực hiện các hoạt động liên quan đến thương mại như mua bán, vận chuyển, tàng trữ, cho tặng… Do đó, quyết định bán chỉ định tài sản tịch thu số san hô vụn của Công an huyện Tuy Phong đã vi phạm nghiêm trọng luật pháp Việt Nam (?). Trước hàng loạt điểm tại quyết định bán đấu giá của Công an Tuy Phong sai luật hoặc vi phạm Nghị định của Chính phủ, thế nhưng ngay sau đó, từ ngày 30-9 đến 28-10-2013, Cơ quan Cites phía Nam đã liên tiếp cấp bốn giấy phép cho Công ty Xanh Tươi xuất khẩu san hô cho 940 kg san hô vụn Scleractinia spp đi Mỹ, Canada, Trung Quốc, Malaysia, Đức, Brazil và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất.

Đủ kiểu “phù phép” cho san hô

Ở đây, không chỉ bất thường về nội dung trong quyết định bán đấu giá của Công an huyện Tuy Phong mà chỉ sau đó 34 ngày (quyết định đấu giá từ ngày 26-8-2013 đến ngày 30-9-2013) Công ty Xanh Tươi đã được Cites phía Nam cấp phép cho xuất khẩu. Trong khi đó, mẫu vật san hô được Công ty Xanh Tươi mua đấu giá về làm giá thể nuôi cấy san hô mềm thì điều kiện để thực hiện việc này phải tuân thủ theo Thông tư số 02/2006/TT-BTS của Bộ Thủy sản ngày 20-3-2006 và Thông tư số 62/2008/TT-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) ngày 20-5-2008, phải được cơ quan quản lý nhà nước về khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản cấp tỉnh cho phép, đồng thời việc nuôi cấy phải có hội đồng khoa học đánh giá, thẩm định… Như vậy, liệu với thời gian ngắn, Công ty Xanh Tươi đã nuôi cấy thành công hàng loạt san hô để đủ điều kiện xuất khẩu? Câu hỏi đặt ra là: Cites phía Nam đã “bỏ qua” hay không biết về quy định của Bộ NN&PTNT để cấp phép cho Công ty Xanh Tươi?

Thực tế, ngay trong báo cáo ngày 15-11-2013 của Cơ quan quản lý Cites Việt Nam về kết quả xác minh nguồn gốc san hô vụn và quá trình cấp phép tại Cites phía Nam đã cho rằng: Qua nghiên cứu hồ sơ và làm việc với Cites phía Nam, nhận thấy chưa đủ căn cứ để cấp phép xuất khẩu. Đồng thời, khẳng định trước khi cấp phép Cites xuất khẩu cho lô hàng nêu trên, Cites phía Nam chưa tới kiểm tra mẫu vật. Trước những bất cập trong việc cấp phép cho Công ty Xanh Tươi xuất khẩu của Cites phía Nam, ngày 19-11-2013, Thứ trưởng NN&PTNT đã có ý kiến chỉ đạo yêu cầu: Ban hành quyết định thu hồi số giấy phép Cites xuất khẩu san hô vụn (Scleractinia spp) đã cấp cho Công ty Xanh Tươi trước ngày 3-12-2013, đồng thời thông báo cho các cơ quan hải quan có liên quan biết, phối hợp thực hiện. Tuy nhiên, ngay chỉ đạo này cũng bị Cites phía Nam “phớt lờ” và tiếp tục tìm cách “phù phép” cho Công ty Xanh Tươi xuất khẩu san hô khi đứng ra tổ chức mời đại diện Viện Nghiên cứu Hải sản và Chi Cục quản lý chất lượng và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản TP Hồ Chí Minh ngày 23-11-2013 để cùng phối hợp kiểm tra, giám định mẫu san hô vụn làm giá thể nuôi cấy san hô mềm tại Công ty Xanh Tươi. Kết quả kiểm tra là: Về sản lượng theo báo cáo của Công ty Xanh Tươi, trong số 8.060 kg san hô đá đã mua nêu trên; có 480 kg san hô đá công ty đã sử dụng làm giá thể cấy ghép san hô mềm đã xuất khẩu; 1.800 kg san hô đá công ty sử dụng để làm giá thể cấy ghép 9.000 cá thể của ba loài san hô mềm đang nuôi tại các bể của công ty; ghi nhận năng lực sản xuất dự kiến Công ty Xanh Tươi tương ứng với số lượng 5.780 kg san hô đá đang lưu trữ và đây sẽ là cơ sở để Chi cục Quản lý chất lượng và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản TP Hồ Chí Minh (Chi cục TP Hồ Chí Minh) xác nhận số lượng giá thể san hô đã chết của Công ty Xanh tươi được phép xuất khẩu khi có yêu cầu của Cơ quan quản lý Cites.

Như vậy, qua hàng loạt “phương pháp” kiểm tra, giám định, giám sát thì toàn bộ 8.060 kg san hô của Công an Tuy Phong tịch thu từ buôn bán, khai thác lậu đã được “phù phép” thành công để DN xuất khẩu!

Nguy cơ tàn phá những rạn san hô

Với số lượng 8.060 kg san hô mua đấu giá của Công an Tuy Phong mới chỉ là con số khá “khiêm tốn” và chỉ bằng 1/10 so với số lượng san hô của Công ty Xanh Tươi đã từng có. Nhưng ngược lại số san hô này lại ý nghĩa vô cùng to lớn đối với Công ty Xanh Tươi khi được “phù phép” thành san hô hợp pháp để xuất khẩu. Thực tế, trong thời điểm tháng 4 và 5 vừa qua bằng nhiều con đường lắt léo, DN này tìm cách hợp thức hóa cho hơn 80 tấn san hô mà nguồn gốc được xác định là do ông Nguyễn Văn Sơn (người hàng xóm) “tặng” cho ông Đỗ Văn Tươi. Ông Sơn cam kết nguồn gốc của số san hô này được thu gom, vận chuyển từ một số người quen ở Nha Trang, Khánh Hòa qua quá trình nâng cấp cải tạo đê biển từ trước năm 2000. Tuy nhiên, theo tìm hiểu của phóng viên, toàn bộ 80 tấn san hô này được ông Tươi thu gom tại khu vực Cà Na thuộc Ninh Thuận và Bình Thuận. Với những nguồn gốc như trên, ngày 4-6-2013 ông Trần Đình Vĩnh, Chi cục trưởng Chi cục TP Hồ Chí Minh đã có văn bản xác nhận “Nguồn gốc san hô vụn tại Công ty Xanh Tươi được thu gom trong quá trình nâng cấp cải tạo đê biển, cảng cá ở khu vực Khánh Hòa, Bình Thuận từ trước năm 2000”. Đến ngày 19-7-2013, Chi cục này tiếp tục xác nhận cho Công ty Xanh Tươi hiện có đến 35.000 cá thể san hô mềm (?). Ở đây có thể thấy ngay được nguồn gốc xác nhận của Chi cục TP Hồ Chí Minh đã bị “vênh” với cam kết của ông Sơn khi được “cơi nới” thêm “xuất xứ” của san hô. Do đó, ngày 12-8-2013, Tổng cục Thủy sản đã có văn bản khẳng định: Những giấy tờ trong hồ sơ của Công ty Xanh Tươi chưa chứng minh được nguồn gốc hợp pháp của số san hô vụn nói trên.

Câu hỏi đặt ra: Với những kiểu làm của Công ty Xanh Tươi thì 80 tấn san hô không hợp pháp nêu trên liệu có tiếp tục được “phù phép” để xuất khẩu? Khi nói về việc nuôi cấy san hô theo phương pháp nhân tạo trong bể, chuyên gia hàng đầu về san hô của khu vực và thế giới, PGS, TS Võ Sỹ Tuấn, Phó Viện trưởng Hải dương học (Nha Trang) khẳng định: “Trên thế giới mới chỉ có một vài thử nghiệm nuôi cấy san hô nhân tạo trên bể nước nhưng chi phí quá cao, không phục vụ mục đích thương mại được và việc nuôi nhân tạo chỉ được thực hiện trong môi trường tự nhiên (dưới biển). Tại Việt Nam số lượng san hô có được trên thị trường chỉ là khai thác lậu trong môi trường tự nhiên bởi chưa có một đánh giá khoa học nào về nuôi trồng san hô nhân tạo trên bể nước nào cả”. Theo ông Tuấn, việc cấp phép xuất khẩu số lượng lớn san hô đang là mối họa tàn phá những rạn san hô của Việt Nam và cũng không loại trừ tình trạng DN lợi dụng việc cấp phép này để hợp pháp hóa số lượng san hô đã và đang tiếp tục được khai thác, thu gom lậu ở một số tỉnh, như Ninh Thuận, Bình Thuận, Khánh Hòa…