Ông José Alexandre "Xanana" Gusmao, người anh hùng trong cuộc kháng chiến của Đông Timor và từng là vị tổng thống có uy tín của nước này, vừa được bổ nhiệm làm thủ tướng Đông Timor vào ngày 6-8 vừa qua.
Tuy nhiên, Fretilin, đảng cầm quyền trước đây, đã bác bỏ sự bổ nhiệm này và những người ủng hộ đảng này đã tiến hành nhiều cuộc biểu tình bạo loạn tại thủ đô Dili.
Có nguy cơ là phản ứng của Fretilin sẽ dẫn tới sự bế tắc chính trị và sự mất ổn định kéo dài, làm giảm hy vọng là cuộc bầu cử quốc hội vào tháng 6 vừa qua sẽ mở ra một thời kỳ chính trị liên minh mới tại Đông Timor.
Ông Gusmao được Tổng thống José Ramos-Horta bổ nhiệm làm thủ tướng Đông Timor sau khi đảng Fretilin và một liên minh do đảng Đại hội Quốc dân để Tái thiết Đông Timor (CRNT) của ông Gusmao đứng đầu đã không đạt được thỏa thuận trong việc thành lập một chính phủ liên minh (không có đảng nào giành đủ số phiếu cần thiết trong cuộc bầu cử quốc hội Đông Timor để tự đứng ra thành lập chính phủ).
Việc bổ nhiệm này là phù hợp với hiến pháp Đông Timor và có tin cho biết Liên hợp quốc cũng ủng hộ. Tuy nhiên, do giành được nhiều ghế nhất trong cuộc bầu cử quốc hội vừa qua, đảng Fretilin coi sự bổ nhiệm này là trái pháp luật và dọa không tham gia vào tiến trình chính trị này.
Ba kịch bản
Việc đảng Fretilin phản đối việc ông Gusmao được bổ nhiệm làm thủ tướng dẫn tới ít nhất ba kịch bản có khả năng xảy ra.
Kịch bản xấu nhất đó là Fretilin có thể tìm cách đảo ngược số phận chính trị của đảng này bằng cách vận động tiến hành những cuộc biểu tình lớn để buộc có những sự thay đổi trong chính phủ Đông Timor. Một số cử tri có thể cảm thấy rằng liên minh do CRNT đứng đầu là bất hợp pháp và rằng Fretilin mới là đảng chiến thắng chính đáng vì đã giành được nhiều phiếu hơn tất cả các đảng còn lại trong cuộc bầu cử quốc hội vừa qua. Fretilin có thể khai thác quan điểm như vậy bằng cách kêu gọi những sự ủng hộ mang tính cục bộ.
Cuộc bạo loạn diễn ra ở thủ đô Dili vào năm ngoái chủ yếu do sự phẫn nộ âm ỉ từ lâu của đông đảo người dân nước này. Tuy nhiên, kết quả nghèo nàn của Fretilin trong cả hai cuộc bầu cử quốc hội và tổng thống cho thấy đảng này thiếu sự ủng hộ rộng rãi để tổ chức các cuộc biểu tình với quy mô như cuộc biểu tình vào năm ngoái.
Kịch bản thứ hai là nếu Fretilin chỉ từ chối hợp tác thì chính phủ liên minh hiện nay có thể tồn tại trong tình trạng yếu hơn nhiều. Cho dù không có cuộc biểu tình trên quy mô lớn, thì sự căng thẳng leo thang cũng có thể khiến liên minh mong manh do CNRT đứng đầu bị sụp đổ. Liên minh này chỉ có khoảng 37 trong tổng số 65 ghế của quốc hội, do vậy một cuộc xung đột nội bộ có thể làm mất thế đa số của chính phủ. Chẳng hạn như, các thành viên đảng Dân chủ, trong đó một số người thân với Fretilin, có thể dọa từ chức.
Kịch bản thứ ba là Fretilin có thể chấp nhận tham gia vào chính phủ với tư cách là đảng đối lập chính. Từng được nhiều người ủng hộ vì đảng này có vai trò trung tâm trong phong trào đấu tranh giành độc lập, Fretilin chắc chắn sẽ phải chịu nhiều sự chỉ trích về hàng loạt các vấn đề tại Đông Timor kể từ khi đất nước này giành được độc lập. Tuy nhiên, cho dù bị suy yếu, Fretilin vẫn có uy thế là đảng lớn nhất trong quốc hội.
Những thách thức phát triển đất nước
Cho dù thế bế tắc chính trị hiện nay được giải quyết, thì những khó khăn mà các đảng phái chính trị chủ chốt của Đông Timor phải đối mặt trong việc hợp tác với nhau, có thể sẽ làm giảm nỗ lực giải quyết những thách thức trước mắt về kinh tế và xã hội của Đông Timor. Những thách thức này bao gồm từ việc khôi phục an ninh tại Dili, nơi tình hình an ninh đang tiếp tục xấu đi do tội phạm tràn lan, tới việc tạo công ăn việc làm cho người lao động.
Theo số liệu ước tính, một nửa dân số của Đông Timor đang bị thất nghiệp, khoảng 40% dân số nước này có thu nhập dưới nửa đô-la Mỹ mỗi ngày. Người ta cho rằng tình trạng nghèo đói tại Đông Timor sẽ tồi tệ hơn sau những vụ mất mùa lớn trong năm nay tại nước này.
