Giữ rừng bằng luật tục
Rừng của ba nước Ðông Dương có đến 54 loài cây mây, được coi là vùng có nguồn mây phong phú của thế giới, nhưng lại đang bị khai thác tận diệt, khiến cây mây không thể phục hồi. Hướng tới việc khai thác và chế biến song mây bền vững, giúp cải thiện môi trường, tăng tính cạnh tranh và xóa đói, giảm nghèo cho người dân, WWF đã triển khai Dự án cây mây bền vững tại Lào và Cam-pu-chia từ năm 2006, còn Việt Nam từ năm 2009. Và một tin vui đã đến với ba nước Ðông Dương khi tháng 8 vừa qua, Lào trở thành nước đầu tiên trên thế giới nhận được chứng chỉ FSC cho cây mây. Với chứng chỉ này, cây mây của Lào được xác nhận nguồn gốc xuất xứ, không chỉ có giá trị hơn khi bán nguyên liệu thô, mà các sản phẩm làm từ nguồn cây mây này cũng được xuất khẩu với giá cao hơn.
Cuối tháng 10 vừa qua, đoàn cán bộ Việt Nam đã đến huyện Khăm Kợt, tỉnh Bô-li-khăm-xay, nơi có bốn bản đầu tiên của Lào vừa được cấp chứng chỉ FSC để học tập kinh nghiệm. Tại bản Sốp Phuôn, ông Kham Phết, Phó Trưởng bản kể lại rằng, năm 2006, các chuyên gia thuộc Dự án cây mây bền vững của WWF đã về khảo sát rừng tự nhiên ở đây và phát hiện nguồn nguyên liệu cây mây rất phong phú. "Các chuyên gia hỏi chúng tôi có muốn bảo tồn rừng tự nhiên không, nếu muốn thì họ sẽ bày cách. Và dân bản đã đồng ý", ông nói.
Chỉ vài ba tuần sau đó, các chuyên gia thuộc dự án cùng dân bản đã khảo sát xong trữ lượng cây mây trong diện tích 349 ha rừng do bản quản lý. Rồi người dân họp nhau lại để cùng xây dựng luật tục bảo vệ rừng... Ông May-ta, phụ trách lâm nghiệp của bản kể: "Trước đây, người dân khai thác rừng tràn lan lắm. Họ vào phá rừng, cắt mây, tre bừa bãi, thậm chí chặt cả gỗ. Từ khi các chuyên gia dự án cùng chính quyền và dân bản chung tay bảo vệ, chúng tôi mới có được vùng nguyên liệu cây mây bền vững thế này. Và không chỉ có nguồn nguyên liệu mây phong phú, chúng tôi còn bảo vệ được cả những loài gỗ quý trong rừng...".
Sốp Phuôn cùng ba bản khác là Phôn Thong, Pửng Pà Tao, Ðon Sạt, trong số 13 bản của huyện Khăm Kợt được quy hoạch phát triển cây mây bền vững, đã trở những thôn bản đầu tiên trên thế giới nhận chứng chỉ FSC cho cây mây. Tổng diện tích rừng được cấp chứng chỉ lên đến 1.142 ha rừng lá rụng hỗn giao và rừng bán thường xanh.
Mô hình quản lý chặt chẽ
Mô hình quản lý cây mây bền vững của Lào thành công không chỉ nhờ vào những luật tục nghiêm ngặt ở mỗi bản, làng sống gắn với rừng, mà còn nhờ vào quy trình quản lý chặt chẽ của ngành lâm nghiệp nước này, tạo nên một chuỗi khép kín từ việc khai thác bền vững cùng với tái trồng cây mây, xử lý nguyên liệu thô, cho đến chế tác thành những sản phẩm thủ công để xuất khẩu.
Hằng năm, việc khai thác cây mây ở những vùng đã được quy hoạch quản lý bền vững sẽ phải có giấy phép từ Bộ Nông lâm Lào. Do phải tuân thủ những quy định nghiêm ngặt trong quá trình khai thác, nên cây mây trong các vùng rừng FSC có chất lượng tốt hơn, sợi dài hơn, nhờ đó, giá thành cũng được nâng lên đáng kể. Người dân bản Sốp Phuôn và Pửng Pà Tao, nơi đã được cấp chứng chỉ FSC cho biết, mỗi cây mây trong khu rừng của họ được bán với giá từ 1.200 đến 1.500 kíp (tương đương 3.500 đến 4.500 đồng), trong khi đó, sợi mây của vùng khác chỉ bán được với giá từ 800 đến 900 kíp/cây. Người trực tiếp vào rừng khai thác cây mây được hưởng 1.000 kíp, một phần được trích cho việc quản lý thôn, bản, số còn lại nộp thuế cho Nhà nước.
Ông Phôm Ma Thăm Mạ Vông, cán bộ xúc tiến cấp chứng chỉ FSC cho rừng sản xuất của Cục Lâm nghiệp cho biết, kế hoạch đến năm 2015, Bộ Nông lâm Lào sẽ phát triển thêm vùng mây được cấp chứng chỉ lên gấp hai, ba lần. Trong năm 2011-2012, Lào dự định sẽ có thêm hai bản được cấp chứng chỉ FSC với diện tích khoảng 500 ha rừng.
Mở hướng đi cho doanh nghiệp trong nước
Trong khi ngành chế biến gỗ Việt Nam đã chuyển sang tìm kiếm những nguồn nguyên liệu có chứng chỉ để xuất khẩu, thì ngành mây tre vẫn đang loay hoay với những nguồn mây không rõ xuất xứ, và đang mất dần vị thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Giám đốc xí nghiệp Mây tre lá xuất khẩu Âu Cơ Nguyễn Trường Thiên, cho hay, mỗi năm ông phải nhập khẩu từ năm đến bảy nghìn tấn nguyên liệu cây mây từ Lào, nhưng không có lượng cây mây nào được lấy từ khu vực quản lý bền vững. "Doanh nghiệp mây Việt Nam đang "khát" chứng chỉ FSC. Chỉ cần vài năm nữa, nếu không có được nguồn nguyên liệu cây mây rõ ràng, chúng tôi sẽ không thể xuất được sản phẩm sang châu Âu nữa", ông Nguyễn Văn Ðô, Giám đốc Công ty Mây tre Phú Ðô nói.
Với nguồn nguyên liệu cây mây trong nước, ba năm qua, Dự án quản lý cây mây bền vững tại Việt Nam, một hợp phần trong dự án "Thiết lập hệ thống sản xuất sản phẩm song mây bền vững tại Cam-pu-chia, Lào và Việt Nam" do Ủy ban châu Âu, Công ty IKEA tài trợ thông qua WWF, đang được thực hiện tại 6.768 ha rừng gồm 20 thôn của huyện Nam Ðông và A Lưới của tỉnh Thừa Thiên - Huế và 20 thôn tại huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Kế hoạch khai thác bền vững cây mây đã được lập ra tại 40 thôn này từ năm 2011 đến 2025. Nhờ theo hướng khai thác bền vững, giá thành cây mây tại đây đã tăng từ hai, ba nghìn lên bốn nghìn đồng, chất lượng cây mây tăng lên, kiểm soát được việc khai thác mây bền vững. Nhiều khóa tập huấn khai thác cây mây và đan lát thủ công cho người dân, sản xuất sạch hơn và liên kết thị trường cho doanh nghiệp đã được thực hiện.
Không như Lào chỉ có bảy doanh nghiệp chế biến thủ công mỹ nghệ từ mây, Việt Nam có hàng trăm doanh nghiệp, họ đều đang cần nguồn nguyên liệu cây mây có chứng chỉ. Và từ những kinh nghiệm của Lào, nhiều người tin tưởng rằng, cây mây vốn rất phong phú ở Việt Nam sẽ có được nguồn gốc bền vững, mở đường cho ngành xuất khẩu sản phẩm mây tre đan của nước ta tiến sâu vào những thị trường khắt khe nhưng đầy hứa hẹn của thế giới.
