Kết thúc kỳ thi tốt nghiệp THPT và bổ túc THPT 2005-2006

Ðề thi - đa dạng trong thống nhất

Mặc dù ngành GD và ÐT chủ trương không có những xáo trộn lớn trong quy chế thi tốt nghiệp, nhằm tránh sự mất ổn định liên tục, tạo áp lực căng thẳng cho thí sinh, nhưng do đặc điểm kỳ thi tốt nghiệp phổ thông năm nay, mặc nhiên vẫn có những đổi mới, những thay đổi lớn như một xu thế tất yếu khi thực hiện nguyên tắc phân hóa trong dạy học và giảm tới mức thấp nhất những may rủi ngẫu nhiên, những hiện tượng tiêu cực trong thi cử. Năm nay, ngành GD và ÐT có tới hơn 24.600 thí sinh học chương trình phân ban thí điểm (ban A, ban C) dự thi tốt nghiệp THPT, cũng là năm đầu ngành triển khai thi theo hình thức trắc nghiệm ở môn ngoại ngữ, năm mở đầu cho lộ trình cải tiến công tác thi cử.

Thách thức lớn nhất với ngành, chính là đề thi, một lĩnh vực được coi là nhạy cảm nhất, bị áp lực nhất, nhiều rủi ro và dễ bị điều tiếng nhất. Năm nay, mặc dù vẫn chỉ có sáu môn thi, nhưng đề thi tốt nghiệp THPT, bổ túc THPT vừa nhiều về số lượng (26 đề chính thức, 26 đề dự bị), vừa đa dạng, phức tạp về tính chất theo chương trình, thời gian học (phân ban, không phân ban, bổ túc THPT, đều thi ngoại ngữ tiếng Anh, Nga, Pháp, Trung, theo chương trình 3 năm, 7 năm, rồi đề thi môn thay thế), nhưng vẫn thống nhất trong yêu cầu mục tiêu đào tạo. Phức tạp nhất có lẽ là đề thi cho học sinh trương trình phân ban thí điểm (ban A, ban C). Do chủ trương, mỗi ban đều có hai bộ sách giáo khoa để học sinh lựa chọn, đề thi cho học sinh phân ban không những phải bám sát chương trình học, mà ngay câu chữ đưa ra cũng phải làm sao để học sinh học bất cứ bộ sách nào trong bốn bộ sách vẫn hiểu được yêu cầu để làm bài. Và trên cơ sở đó, "ba-rem" chấm bài phải bảo đảm quyền lợi cho học sinh, cho dù các em lựa chọn học bất cứ bộ SGK nào.

Tại một số hội đồng thi các địa phương, có những ý kiến cho rằng, đề thi phân ban nên tách riêng cho việc tổ chức ở cơ sở thuận lợi hơn là cách ra chung một đề như hiện nay. Bởi đề thi như hiện nay, gồm hai phần, phần câu hỏi bắt buộc đối với tất cả thí sinh phân ban, và phần các câu hỏi tự chọn theo đặc điểm chương trình từng ban. Tuy nhiên, quan điểm của ngành GD và ÐT khá rõ ràng: việc chung một đề phân ban như hiện nay không chỉ bảo đảm việc sao in đề thi đỡ phức tạp về mặt kỹ thuật, hạn chế bớt những sơ suất, sai sót có thể xảy ra, mà quan trọng hơn, học sinh dù học ban nào cũng phải bảo đảm được độ đồng đều những yêu cầu kiến thức cơ bản nhất, phổ thông nhất theo mục tiêu cấp học, trên cơ sở đó, mà phân hóa theo năng lực sở trường.

Ở một khía cạnh khác của cách ra đề, gắn với việc đổi mới hình thức thi, là đề thi môn ngoại ngữ theo kiểu trắc nghiệm. Thật ra, bản thân hình thức thi trắc nghiệm không phải là cái gì quá mới. Hình thực này, một vài năm nay, khi ngành GD và ÐT đề cập, coi như một giải pháp hữu hiệu ngăn chặn những tiêu cực trong thi cử, nó đã được nhiều trường THPT ở các đô thị tiếp cận với mức độ khác nhau. Nhưng, để có được một đề thi trắc nghiệm đạt yêu cầu, và cũng là để cho các nhà trường làm quen với hình thức thi mới, bản thân ngành GD và ÐT đã ít nhất có hai cuộc thi thử cho học sinh tập dượt, tiếp cận, trên cơ sở thực tiễn đó, mà định cỡ đề thi, vừa bảo đảm kiểm tra và tận dụng kiến thức một cách khoa học, đáp ứng yêu cầu phân hóa học sinh, vừa phù hợp thời gian thi. Trong thực tế, sự phản hồi của các thí sinh về đề thi các môn học theo cả hình thức tự luận và trắc nghiệm tại kỳ thi này là đáng mừng. Nhiều giáo viên và thí sinh nhận xét, đề thi vừa sức, sát chương trình, không quá khó, không sai sót.

Trắc nghiệm và lộ trình đổi mới thi cử

Mặc dù vẫn còn những quan niệm khác nhau về việc áp dụng hình thức thi trắc nghiệm theo công nghệ hiện đại hay lạc hậu, nhưng đến thời điểm này, ngành GD và ÐT đã chính thức khẳng định, hình thức thi trắc nghiệm khách quan như đã triển khai, mở đầu bằng môn thi ngoại ngữ. Ðể chuẩn bị cho chủ trương này có hiệu quả, ngoài các văn bản pháp quy mang tính chỉ đạo, hướng dẫn, tập huấn cán bộ, giáo viên nắm vững nghiệp vụ coi thi, ngành đã tiến hành cho học sinh tập dượt với quy mô nhỏ, rồi quy mô lớn, thăm dò năng lực tiếp cận hình thức thi của học sinh để rút kinh nghiệm. Không chỉ vậy, nhiều địa phương còn tiếp tục cho học sinh tập dượt thuần thục, kỹ càng, phương pháp trắc nghiệm qua các kỳ kiểm tra một tiết, thi học kỳ. So với phương pháp tự luận, nếu như giám thị có lương tâm, trách nhiệm, sẽ phải rất vất vả khi coi thi, thì ngược lại, với hình thức trắc nghiệm, sự vất vả lại dồn ở tất cả các thao tác, bao gồm 24 công việc mà giám thị coi thi phải thuần thục ngay từ lúc điểm danh, phát đề, tuân thủ những thao tác kỹ thuật mang tính chất quy định để thí sinh dù ngồi cạnh nhau (ngang hoặc dọc) đều không giống nhau ở mã đề, ở đề thi. Dĩ nhiên, sự khách quan của phương pháp trắc nghiệm, dù được thiết kế chặt chẽ, vẫn chỉ mang tính chất tương đối. Bởi xét cho cùng, phương pháp thi cử nào cũng vẫn có thể tìm thấy những kẽ hở, và hiệu quả của phương pháp thi cuối cùng cũng vẫn được quyết định bởi ý thức trách nhiệm cá nhân của giám thị coi thi. Tại cuộc họp báo tối 2-6, ngay sau khi kết thúc kỳ thi, Thứ trưởng GD và ÐT Bành Tiến Long nhận xét: "Công tác coi thi vẫn là yếu nhất. Dù năm nay, nó đã chuyển biến nhiều hơn so với những năm trước...". Có thể coi câu đánh giá ngắn gọn đó là công việc lâu dài của khâu coi thi, tại kỳ thi này và cả những kỳ thi tuyển sinh sắp tới.

Một câu hỏi được đặt ra, lộ trình đổi mới thi cử - trong đó có hình thức thi trắc nghiệm nên như thế nào? Có nên mở rộng hình thức này với ba bốn môn thi ngay trong năm tới, 2007, như ngành GD và ÐT chủ trương hay mở rộng dần từng bước, vừa làm vừa tổng kết, vừa điều chỉnh?

Một câu hỏi khác cũng được đặt ra. Có nên kết hợp cả hình thức thi trắc nghiệm và tự luận trong một môn thi? Câu hỏi này xuất phát từ những quan điểm có vẻ trái chiều: Trắc nghiệm thực chất chỉ là sự vận dụng kỹ năng kiến thức một cách cơ học. Trong khi thi cử, bản chất của nó, là đòi hỏi sự vận dụng một cách sáng tạo những kiến thức hiểu biết, thể hiện phông văn hóa của thí sinh, đó cũng chính là giáo dục. Và, đó là thế mạnh của hình thức thi tự luận mà trắc nghiệm không bao giờ và khó có thể thay thế.

Bình thường và không bình thường

Kỳ thi tốt nghiệp THPT, bổ túc THPT đã kết thúc một cách suôn sẻ. Không khí thi cử nhiều địa phương trong cả nước diễn ra khá bình thường. Kỳ thi an toàn, diễn ra đúng quy chế, đúng kế hoạch, không xảy ra sự cố nghiêm trọng. Ðó là kết quả của một loạt nỗ lực, cố gắng của ngành GD và ÐT, của các ngành, các cấp, các cơ quan chức năng, các lực lượng xã hội phối hợp tích cực và chặt chẽ. Riêng ngành GD và ÐT, trước kỳ thi đã cử năm đoàn thanh tra trực tiếp thanh tra công tác chuẩn bị thi ở nhiều địa phương, đặc biệt thanh tra ở những vùng được coi là "điểm nóng" về thi cử, như ở Hà Tây. Chưa kể hàng loạt các văn bản, công điện, chỉ đạo và hướng dẫn hoặc nhắc nhở liên tục, ráo riết gửi về các sở GD và ÐT. Tiếc thay, động thái tích cực đó của ngành GD và ÐT đã không nhận được hiệu ứng mạnh mẽ của một vài cơ sở. Những hiện tượng dân bao vây, trèo tường, ném đáp án, tuồn đề thi ra ngoài... ở một số hội đồng thi tại Hà Tây, vô hình chung trở thành một hiện tượng "không bình thường", gây phản cảm và sự bất bình của xã hội, "một hạt sạn" rất khó chấp nhận. Chưa kể những dư luận "lộ đề sử" cũng râm ran ở tại một số hội đồng thi nơi này, đã "quấy rối" không khí chung của kỳ thi.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT, bổ túc THPT đã khép lại. Kết quả hay, dở, và dư âm tốt, xấu của nó, chắc chắn là kinh nghiệm hữu ích cho sự chỉ đạo và hành động của ngành GD và ÐT, của các cơ sở đào tạo, của các ngành hữu quan, khi mà kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng 2006, kỳ thi điểm đỉnh căng thẳng và lo âu nhất, đang tới gần.

KIM DUNG