Đây là dấu mốc có ý nghĩa quan trọng, khẳng định vai trò của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước; đồng thời, là dịp để các địa phương ý thức sâu sắc hơn trách nhiệm bảo tồn, phát huy các giá trị di sản, nhất là tại vùng Đồng bằng sông Hồng - nơi hội tụ, kết tinh nền văn hóa lâu đời, được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử.
Hội tụ những sắc màu văn hóa đặc trưng
Theo Tiến sĩ sử học Đinh Đức Tiến, Đại học Quốc gia Hà Nội, mỗi địa phương vùng Đồng bằng sông Hồng đều sở hữu những di sản, loại hình nghệ thuật và tập quán văn hóa đặc sắc, góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng nhưng thống nhất trong bản sắc chung.
Trong đó, Hà Nội với chiều sâu nghìn năm văn hiến là nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa của dân tộc. Các di sản như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu-Quốc Tử Giám, khu phố cổ, hệ thống đình, đền, chùa và những làng cổ ven đô tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của Thủ đô.
Cùng với đó, ca trù, hát chèo, múa rối nước và nét thanh lịch trong ứng xử của người Tràng An đã góp phần định hình bản sắc văn hóa riêng của Hà Nội. Từ không gian văn hóa Thăng Long, hành trình khám phá di sản vùng Đồng bằng sông Hồng tiếp nối đến Kinh Bắc-Bắc Ninh, nơi những làn điệu dân ca quan họ mượt mà, đằm thắm đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng. Không chỉ được lưu giữ qua những canh hát giao duyên, quan họ còn hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng, lễ hội và đời sống thường ngày.
Cùng với hệ thống di tích lịch sử, văn hóa, các làng nghề truyền thống như tranh dân gian Đông Hồ, gốm Phù Lãng, đúc đồng Đại Bái góp phần tạo nên không gian văn hóa giàu bản sắc, nơi những giá trị nghệ thuật được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong khi đó, Quảng Ninh có sự giao thoa giữa văn hóa biển đảo, văn hóa vùng mỏ và văn hóa Phật giáo.
Bên cạnh giá trị nổi bật của Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - nơi gắn liền với sự ra đời, phát triển của Thiền phái Trúc Lâm, đã hình thành không gian văn hóa tâm linh có sức lan tỏa sâu rộng.
Các lễ hội truyền thống, phong tục của người dân vùng biển cùng đời sống văn hóa công nhân mỏ góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này. Hải Phòng lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân vùng cửa biển.
Hệ thống di tích lịch sử, kiến trúc đình, chùa, lễ hội dân gian cùng phong tục, tập quán của cộng đồng cư dân gắn bó với biển tạo nên bản sắc riêng của thành phố cảng. Đáng chú ý, các di sản như Côn Sơn- Kiếp Bạc, quần thể di tích lịch sử Bạch Đằng và những lễ hội truyền thống không chỉ mang giá trị lịch sử sâu sắc mà còn phản ánh tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của cha ông trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước.
Cùng thuộc không gian văn hóa Đồng bằng sông Hồng, Hưng Yên và Ninh Bình lại gắn với nền văn minh nông nghiệp, cấu trúc làng xã truyền thống và đời sống tín ngưỡng dân gian. Hưng Yên nổi bật với Phố Hiến - thương cảng sầm uất một thời, cùng hệ thống di tích lịch sử, văn hóa lâu đời và các làng nghề truyền thống.
Trong khi đó, Ninh Bình hội tụ những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và cảnh quan từ Cố đô Hoa Lư, Quần thể danh thắng Tràng An đến các lễ hội, nghệ thuật dân gian và phong tục của cư dân vùng chiêm trũng.
Giáo sư sử học Lê Văn Lan, Hội Sử học Việt Nam cho rằng, những sắc thái văn hóa riêng biệt ấy không tồn tại tách rời mà luôn có sự giao thoa, tiếp biến và bổ sung cho nhau, cùng phản ánh chiều sâu văn minh sông Hồng.
Điểm chung của các địa phương là văn hóa không chỉ được lưu giữ trong các di tích, bảo tàng hay hồ sơ di sản mà còn hiện diện sinh động trong đời sống cộng đồng. Đó là tiếng trống hội làng, những làn điệu dân ca, nghi thức thờ cúng tổ tiên, nghề thủ công truyền thống, văn hóa ẩm thực và những phong tục tốt đẹp được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển
Thực tiễn cho thấy, Đồng bằng sông Hồng có nhiều tiềm năng và lợi thế để hình thành các chương trình liên kết văn hóa quy mô vùng. Theo ông Vũ Thế Bình, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Việt Nam, các địa phương trong vùng cần đầu tư xây dựng những tuyến hành trình di sản, kết nối các địa danh tiêu biểu thành sản phẩm du lịch văn hóa liên hoàn.
Du khách có thể bắt đầu từ không gian văn hóa Thăng Long-Hà Nội, tìm hiểu dân ca quan họ ở Bắc Ninh, khám phá di sản Phố Hiến ở Hưng Yên, trải nghiệm văn hóa biển tại Hải Phòng, tìm về dấu ấn Phật giáo Trúc Lâm ở Quảng Ninh và tiếp nối hành trình đến vùng đất Cố đô Hoa Lư, danh thắng Tràng An của Ninh Bình.
Khi được kết nối thành tuyến, các di sản sẽ tạo nên hành trình khám phá xuyên suốt về lịch sử hình thành và phát triển của nền văn minh sông Hồng. Qua đó, du khách không chỉ tham quan các di tích nổi tiếng mà còn có cơ hội hòa mình vào đời sống cộng đồng, tìm hiểu phong tục, tập quán, thưởng thức nghệ thuật truyền thống và khám phá các sản phẩm thủ công đặc trưng.
Cùng với kết nối không gian di sản, các địa phương cần chú trọng tổ chức hoạt động giao lưu, biểu diễn nghệ thuật truyền thống, tạo điều kiện để các giá trị văn hóa được lan tỏa và tiếp nối. Một hướng đi quan trọng khác là gắn bảo tồn di sản với phát triển làng nghề truyền thống và công nghiệp văn hóa.
Theo ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, Đồng bằng sông Hồng sở hữu hệ thống làng nghề phong phú, với nhiều ngành nghề đặc trưng như làm tranh, gốm, đúc đồng, dệt lụa và chế biến ẩm thực truyền thống.
Tuy nhiên, nhiều làng nghề đang đối mặt những thách thức về thị trường tiêu thụ, nguồn nhân lực kế cận và khả năng thích ứng với nhu cầu mới. Vì vậy, các địa phương cần tăng cường phối hợp trong xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, tổ chức hội chợ, triển lãm và các chương trình giới thiệu nghề truyền thống gắn với du lịch trải nghiệm. Qua đó, mở rộng đầu ra cho sản phẩm và tạo thêm động lực bảo tồn, phát triển các giá trị văn hóa làng nghề.