Hợp tác Việt Nam và Pháp đưa di sản lịch sử thành điểm đến du lịch không thể bỏ lỡ

Nhóm chuyên gia đến từ Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen (Pháp), bao gồm ông Clément Fabre, Giảng viên Lịch sử đương đại tại Đại học Paris-Est Créteil, chuyên gia Lịch sử thuộc địa và đế quốc, Cố vấn đặc biệt cho Tổng Giám đốc Bảo tàng Ký ức Chiến tranh Caen; ông Damien Palomba, Giám đốc phát triển và vận hành; và bà Gwenaelle Vigouroux, Trợ lý Giám đốc phụ trách Quan hệ quốc tế.

Phóng viên: Xin các chuyên gia của Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen cho đôi lời nhận xét về thế mạnh của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ?

Nhóm chuyên gia: Ngay từ những ngày đầu tiên bắt đầu triển khai dự án hợp tác tại tỉnh Điện Biên vào tháng 3 năm 2025, chúng tôi đã nhận thấy rằng Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đang sở hữu một kho tàng lịch sử vô cùng tiềm năng và phong phú, với những bản sắc riêng biệt.

Tại đây, du khách có thể tận mắt chứng kiến từng tư liệu lịch sử, đồ vật, hiện vật đi cùng những năm tháng gian khó của thế hệ cha anh, cho tới những sản phẩm mới độc đáo mang hơi thở của thời đại như bức họa toàn cảnh khổng lồ. Bên cạnh đó, chúng tôi còn thật sự ấn tượng với hệ thống các mô hình sa bàn đầy đủ chi tiết và vô cùng cuốn hút nhờ ứng dụng công nghệ. Tất cả những điều ấy đã ghi dấu sâu sắc trong tâm trí của các thành viên nhóm công tác.

Tuy nhiên, không phải bảo tàng nào cũng có một câu chuyện độc đáo để kể. Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ mang theo một sứ mệnh tái hiện lại thời khắc lịch sử có tính bước ngoặt không chỉ đối với một dân tộc, một quốc gia, mà còn có tầm ảnh hưởng sâu rộng trực tiếp đến chế độ thực dân và nhân dân toàn thế giới. Và thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 thật sự là một câu chuyện phi thường về một dân tộc và có sức hút mạnh mẽ đối với du khách trong và ngoài nước.

Phóng viên: Vậy theo nhóm chuyên gia, lý do vì sao Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ cần phải có sự thay đổi? Nếu có thì cần phải thay đổi những điều gì?

Nhóm chuyên gia: Chúng ta cần nhìn nhận rõ ràng thường xuyên đổi mới không phải là câu chuyện riêng của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, mà là một thực tế chung buộc tất cả các bảo tàng trên thế giới đều phải nắm bắt được quy luật. Ngay cả như Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen, chúng tôi hằng năm cũng phải sắp xếp lại bố cục không gian, nội dung trưng bày, sắp đặt cảnh quan, bài trí nghệ thuật, lắp đặt ánh sáng, kết hợp với âm thanh… Điều này sẽ góp phần tạo ra sự mới mẻ cho du khách tham quan và những trải nghiệm lịch sử mỗi lần một khác. Cuộc sống không ngừng thay đổi. Do đó, bảo tàng là một thiết chế văn hóa, nghệ thuật và lịch sử cũng cần phải có sự đổi mới liên tục để phù hợp với nhịp sống đương đại.

Điều này càng có ý nghĩa hơn khi Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đang đặt ra mục tiêu không chỉ hướng tới công chúng du khách trong nước, mà còn muốn tích cực mở rộng thu hút cả khách du lịch nước ngoài trên khắp thế giới. Vì lẽ đó, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ cần phải đáp ứng được các tiêu chuẩn của một bảo tàng quốc tế.

Chúng tôi đang xem xét đề xuất những khuyến nghị liên quan tới việc sắp xếp lại bố cục không gian và các tuyến di chuyển tham quan, sao cho phù hợp hơn, thu hút hơn, cùng sự bài trí tinh tế và tối giản hơn. Chủ nghĩa tinh tế và tối giản sẽ đem lại một hiệu quả rất lớn, nếu chúng ta biết kết hợp giữa các yếu tố hình ảnh, ánh sáng, video, âm thanh, tiếng động một cách hài hòa và hợp lý. Chúng tôi không yêu cầu phía bảo tàng địa phương phải loại bỏ bản sắc hiện có, mà tìm kiếm sự cân bằng giữa nét đặc trưng của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ cùng với nguyên tắc tinh tế và tối giản trong thiết kế trưng bày hiện đang được ứng dụng tại nhiều nơi trên thế giới.

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng muốn thực hiện một không gian để trưng bày một số câu chuyện từ phía những người lính Pháp. Chúng tôi biết hiện nay có nhiều tư liệu lịch sử liên quan đến Chiến dịch Điện Biên Phủ đang được lưu giữ ở Pháp, có thể làm phong phú thêm nội dung trưng bày cho Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ. Điều này sẽ giúp cho khách du lịch có thể hiểu hơn và có một cái nhìn khách quan hơn, đa chiều hơn về sự kiện lịch sử mang tầm quốc tế này, cũng như giúp bảo tàng địa phương vẫn giữ lại được những dấu ấn tạo nên bản sắc riêng biệt.

Phóng viên: Những đề xuất mà nhóm chuyên gia vừa mới đề cập tới sẽ góp phần cải thiện trải nghiệm và hiểu biết của du khách như thế nào về lịch sử Việt Nam nói chung và Chiến dịch Điện Biên Phủ nói riêng?

Nhóm chuyên gia: Gần 400.000 du khách mỗi năm là một con số ấn tượng đối với một bảo tàng. Chúng tôi biết Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đã rất thành công trong việc nâng cao nhận thức và hiểu biết của người dân, ở mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề, về lịch sử của đất nước và Chiến dịch Điện Biên Phủ. Tuy nhiên, điều mà chúng ta cần phải suy nghĩ ở đây đó là trải nghiệm của du khách thuộc từng nhóm đối tượng khác nhau. Trải nghiệm lịch sử sẽ luôn có sự khác biệt, tùy vào nhóm du khách, giả sử như nhóm nhỏ tuổi, học sinh, sinh viên, nhóm du khách nước ngoài, nhóm du khách chưa biết gì nhiều về câu chuyện ở Điện Biên Phủ. Do đó, việc trưng bày, chuẩn bị và sắp đặt nội dung đính kèm cũng cần phải được xem xét để phù hợp với sự hiểu biết của từng nhóm đối tượng khác nhau.

Đây chính là khía cạnh bảo tàng cần phải nâng cao: Tính sư phạm và được thiết kế với đa dạng cấp độ đọc hiểu thông tin. Đối với khách quốc tế hoặc những người chưa có kiến thức nền về chiến dịch, cần có các văn bản giải thích rõ ràng, hệ thống phân cấp thông tin và trục thời gian xuyên suốt để dễ dàng theo dõi diễn biến của chiến dịch.

Đối với trẻ em, cần phải lồng ghép thêm các hoạt động trải nghiệm dạng vui chơi giải trí, nhằm dễ dàng tạo được dấu ấn cảm xúc cho các em nhỏ. Vì sao tôi lại nói như vậy? Vì cảm xúc chính là chìa khóa để kết nối giới trẻ với lịch sử. Chúng ta không nên chỉ tập trung vào các số liệu, mà bảo tàng cũng có thể đem những câu chuyện lịch sử thực tế ra kể, thông qua những câu chuyện của từng cá nhân, lời chia sẻ của chính những cựu chiến binh đã từng tham gia trong cuộc chiến. Những câu chuyện đời thường ấy sẽ mang lại những cảm xúc chân thật hơn và sự đồng cảm sâu sắc hơn.

Chúng ta cũng cần chú trọng vào vai trò của những người dẫn dắt hoặc hướng dẫn viên. Ngoài những yêu cầu chuyên môn vốn có, hướng dẫn viên cần phải có một sự linh hoạt nhạy bén để giúp cho các em học sinh, sinh viên có thể liên hệ được kiến thức lịch sử học trong sách giáo khoa với những hình ảnh và hiện vật đang hiện hữu ngay trước mặt trong mỗi chuyến tham quan.

Phóng viên: Theo nhóm chuyên gia, một không gian triển lãm lịch sử ngày nay sẽ thu hút thế hệ sinh ra trong thời đại kỹ thuật số như thế nào?

Nhóm chuyên gia: Chúng tôi đánh giá cao công nghệ kỹ thuật số mở ra những chân trời mới đầy thú vị. Công nghệ giúp chúng ta đổi mới cách kể chuyện, cách trình bày và tạo ra những cơ hội trải nghiệm mới mẻ đầy hấp dẫn. Bảo tàng ở khắp nơi trên thế giới nên tận dụng điều này.

Ngày nay, nhiều người có thể chỉ cần nhìn vào màn hình thiết bị di động cũng có thể biết phía bên trong những không gian bảo tàng, triển lãm trông như thế nào. Tuy nhiên, việc kỹ thuật số hóa một cách quá đà các không gian, câu chuyện, hiện vật lịch sử có thể sẽ mang lại những phản ứng không tích cực. Bởi bản chất sức mạnh của bảo tàng không nằm ở kỹ thuật số, mà nằm ở sự hiện diện ở chính những đồ vật, tư liệu, tài liệu gốc và trải nghiệm thực tế khi đi qua từng không gian trưng bày.

Công nghệ kỹ thuật số không bao giờ có thể thay thế được một khung cảnh thực tế, càng không bao giờ mang lại cho chúng ta được một cảm giác tò mò và thích thú khi tìm hiểu khám phá tư liệu và câu chuyện lịch sử trong thực tế. Từng hiện vật trong bảo tàng có thể kể cho chúng ta những câu chuyện ẩn chứa sau đó, nhưng cảm xúc mang lại cho chúng ta lại đến từ thuyết minh, trình bày của những người hướng dẫn viên.

Giả sử, các nhóm du khách nhỏ tuổi là học sinh, sinh viên hoàn toàn có thể trực tiếp trao đổi đặt câu hỏi cho hướng dẫn viên để có thể so sánh, đối chiếu và đào sâu hơn nữa về những kiến thức được học trên trường, cũng như những câu chuyện mà gia đình, cha mẹ, ông bà kể lại. Bảo tàng cần trở thành một không gian giáo dục, đối thoại và kết nối.

Phóng viên: Sự hợp tác lần này giữa Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen và Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ mang tới thông điệp gì về sự kết nối và hòa hợp giữa hai dân tộc?

Nhóm chuyên gia: Việt Nam và Pháp chia sẻ chung với nhau những câu chuyện và yếu tố lịch sử chung trong quá khứ. Việc hai cơ quan bảo tàng hợp tác nhằm đổi mới, sáng tạo cách thức trình bày và sắp đặt lại không gian là một minh chứng cụ thể cho nỗ lực của hai quốc gia sau khi thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện. Điều này càng được thấy rõ hơn trong chuyến thăm Việt Nam của Bộ trưởng Quốc phòng Pháp vào năm 2024, nhân dịp kỷ niệm 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ.

Một dự án khác cũng do Cơ quan Phát triển Pháp (AFP) tại Việt Nam đang triển khai hỗ trợ là “Con đường di sản”, kể cho du khách Việt Nam và quốc tế những câu chuyện về sự trưởng thành trong quan hệ giữa hai nước. Đây là một tuyến đường di sản được thiết kế chạy dọc theo bờ sông Nậm Rốm và đi qua các di tích lịch sử của chiến trường Điện Biên Phủ, nhằm giới thiệu các dấu tích chiến tranh một cách có hệ thống, giúp khách tham quan dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ bối cảnh của trận đánh.

Như chúng tôi cũng đã nói trước đó, việc sắp xếp không gian trưng bày dành cho các vũ khí quân dụng và trang thiết bị quân sự của quân đội Pháp vừa giúp cho công chúng hiểu rõ hơn về kỹ thuật tân tiến của quân đội thực dân Pháp thời bấy giờ, cũng vừa để thể hiện một tinh thần nghiêm túc trong khoa học, tôn trọng lịch sử, bảo tồn giá trị lịch sử, kết nối hai dân tộc và hướng tới tương lai bằng một thông điệp hòa bình, thấu hiểu và hợp tác.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn nhóm chuyên gia Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen.