Đó là những dòng nhật ký tràn đầy xúc động trong rất nhiều những trang nhật ký của nữ họa sĩ Đặng Ái Việt suốt Hành trình nét thời gian gần ba năm ròng rã đi hơn 35.000 km khắp 62 tỉnh, thành cả nước, vẽ gần 900 chân dung các Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Bà từng hai lần được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác nhận là nữ họa sĩ vẽ chân dung Mẹ Việt Nam anh hùng nhiều nhất; triển lãm Nét vẽ tri ân trưng bày chân dung 304 Mẹ Việt Nam anh hùng của bà tại Bảo tàng phụ nữ Việt Nam tháng 7-2012 được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch bình chọn là Sự kiện Mỹ thuật của năm.
“NỢ ĐỜI, NỢ NGHIỆP, NỢ CỐ NHÂN”
Họa sĩ Đặng Ái Việt sinh năm 1948, quê Cai Lậy, Tiền Giang, theo cách mạng từ năm 15 tuổi. Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, bà tham gia Đoàn văn công Mỹ Tho, rồi theo học lớp Hội họa Giải phóng, là phụ nữ duy nhất trong 65 họa sĩ được đào tạo trong chiến tranh. Sau gần chục năm làm việc tại báo Phụ nữ giải phóng, bà tốt nghiệp ĐH Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh khóa 1974 - 1981 rồi ở lại làm giảng viên của trường. Chồng bà, Anh hùng Lao động, NSND Phạm Khắc (1939 - 2007), nguyên Tổng Giám đốc Đài truyền hình TP Hồ Chí Minh, là tác giả những bộ phim tài liệu nổi tiếng như Chiến thắng Bình Giã (1965), Chiến đấu trên đường phố Sài Gòn (1968), Hà Nội - cuộc đọ sức 5 ngày, Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không (1972), Mê-kông ký sự (2007). Năm 2007 sau khi hoàn thành bộ phim Mê-kông ký sự, đang bắt tay vào làm cuốn sách ảnh về dòng sông này thì ông mất. Bà tiếp tục công việc còn dang dở của chồng, tập sách ảnh Phạm Khắc - Mê-kông ký sự - Phim và ảnh ra đời năm 2009. Hoàn thành tâm nguyện của người chồng quá cố, nữ họa sĩ mới nghĩ đến thực hiện ước mơ vẽ chân dung các Bà mẹ Việt Nam anh hùng; thay những đồng đội đã nằm xuống của mình ghi lại khoảnh khắc hiếm hoi còn lại của những người Mẹ đã sinh ra những người con “biết chết” vì Tổ quốc. Những năm tháng chiến tranh, bà từng có lời hẹn ước cùng các nữ đồng đội của mình: “Sau chiến tranh, đứa nào còn sống thì hãy đi hết Tổ quốc mình”. Bởi thế, mấy chục năm đã qua, họa sĩ Đặng Ái Việt luôn đau đáu một món “nợ cố nhân”. Để rồi ở cái tuổi lẽ ra chỉ dành thời gian vui vầy cùng con cháu, bà lại quyết định lên đường. Gần ba năm trời, bằng tiền bán cuốn sách Mê - kông ký sự và tiền dành dụm của bản thân, với chiếc xe Cha-ly cũ kỹ cùng hộp đồ vẽ, bà một mình rong ruổi khắp đất nước để ký họa gần 900 chân dung Mẹ trong tổng số khoảng 2.500 Mẹ Việt Nam anh hùng hiện còn sống. Năm 2010, Triển lãm thứ nhất với chủ đề Hành trình nét thời gian do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh tổ chức tại TP Hồ Chí Minh, trưng bày 70 chân dung. Các tác phẩm này được Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh mua làm bộ sưu tập với số tiền 70 triệu đồng, được tác giả dành tặng các chiến sĩ Trường Sa với tấm lòng chân thành: “Tôi xin thay mặt 70 bà mẹ có tranh của bộ sưu tập gửi cho các chiến sĩ Trường Sa, trong đó có những bà mẹ có những người con hy sinh vì biển đảo quê hương”.
“ĐỘC HÀNH” CÙNG YÊU THƯƠNG
“Chuyến đi này nếu sau sáu tháng má không về thì các con hãy xem như má đã cùng nằm chung với đồng đội năm xưa của má. Tôi nói với các con mình. Nhưng rồi sáu tháng sau, tôi lại trở về nguyên vẹn”. Họa sĩ Đặng Ái Việt cười hồn hậu, kể. Bà tự trang bị cho “chiến mã” cha-ly bé nhỏ đầy đủ thiết bị như mái che, thùng chở đồ vẽ, chăn mền, áo mưa, mì tôm, bình nước uống...Từng qua những năm tháng lửa đạn chiến trường, những giờ phút cận kề hiểm nguy, chết chóc, dường như với người phụ nữ bé nhỏ này không có hai chữ “gian nan”. Có chuyến đi kéo dài nửa năm trời đến những vùng sâu xa, hiểm trở phải trèo đèo lội suối, ngủ nhờ, ngủ trọ, mì gói qua ngày... Có lần “ngựa sắt” trở chứng, bà kiêm luôn thợ sửa xe. Có những khi trời mưa như trút nước, bà thà ướt áo quần để thùng đồ vẽ được khô... Lật giở nhật ký của bà, thấy những trang viết lưu bao dấu ấn đường trường gian khổ, bao xúc động, buồn vui, hạnh phúc qua những kỷ niệm về các mẹ.
Hạnh phúc, với Đặng Ái Việt, là kịp đến, kịp vẽ những bà mẹ còn sống, là những giờ phút ngắn ngủi thanh bình được nằm ngủ với Mẹ trong buổi trưa oi ả miền trung; ăn một bữa cơm đạm bạc với Mẹ ở Hà Nội, nhận bọc rau má khô để uống dọc đường của một Mẹ Thanh Hóa... Có Mẹ, bà vẽ trong lúc đang bán khoai ngoài chợ. Có Mẹ sống cô đơn với đôi mắt mù lòa... Bà xúc động hồi tưởng: “Có những khi ứa nước mắt vẽ Mẹ nằm thoi thóp trên giường bệnh, vẽ về ký ức trong khi đôi mắt Mẹ đã mù lòa... Tôi ước mình có thể làm điều gì đó để thoả những ước nguyện cuối cùng của Mẹ”. Nỗi buồn sâu sắc vì sự chậm trễ của mình cho bà viết những vần thơ như lời tạ lỗi, như tiếng lòng nức nở: Hỏi thăm nhiều nơi biết mẹ đã ra đi/ Con đến trễ để mẹ mỏi mòn nhắm mắt/ Mẹ mang cả tâm linh và hình hài héo hắt/ Mẹ anh hùng, ôi thương quá Việt Nam.
Vội vàng, gấp gáp chạy đua với thời gian, chạy đua với chính mình, Đặng Ái Việt vẫn duy trì được tay nghề chuyên môn, nghệ thuật vững chắc. Bà cho biết một ngày chỉ vẽ ba mẹ, không thể vẽ tới mẹ thứ tư vì toàn bộ năng lượng, sự chú tâm đã được dùng rồi. Khi vẽ là lúc bà hoàn toàn tĩnh tâm, tập trung vào nghệ thuật. Nhận xét về tranh chân dung của triển lãm Nét vẽ tri ân, họa sĩ Vi Kiến Thành, Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam khẳng định: “Tác giả có một tay nghề tạo hình vững vàng, nghệ thuật vẽ chân dung và xử lý kỹ thuật màu nước điêu luyện. Tác phẩm của bà đạt hiệu quả cao về màu sắc, đường nét chắc, khỏe, lột tả được đặc điểm dung mạo và nét đẹp tâm hồn của các Bà Mẹ Việt Nam anh hùng”.
***
Vào những ngày này, họa sĩ Đặng Ái Việt đang khẩn trương thực hiện một dự án lớn trong năm: Triển lãm Chân dung đồng đội tại Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh vào dịp 22-12, kỷ niệm 69 năm thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam. Với hai mảng đề tài Anh hùng của dân tộc anh hùng và Chung chiến hào, triển lãm giới thiệu 100 chân dung các anh hùng, chiến sĩ, những bạn bè, đồng đội còn sống và đã hy sinh; hiện đã hoàn thành được 30 tác phẩm. Với hành trình vẽ các Mẹ Việt Nam anh hùng, bà cho biết, đến nay đã vẽ được 1.047 Mẹ, và sẽ còn tiếp tục với một tâm nguyện cao đẹp: “Tôi coi đây là một công việc hết sức thiêng liêng. Mình làm được gì cho Tổ quốc thì phải làm, không chỉ cho hôm nay và cho cả mai sau. Mai này các thế hệ thanh niên lớn lên sẽ hình dung được Nét thời gian - vẻ đẹp thiêng liêng cao quý của những Bà Mẹ Anh hùng, để cùng biết bảo vệ và gìn giữ”.
Chân dung Mẹ VNAH Phan Thị Ẩn, sinh năm 1933, có chồng và con trai độc nhất hy sinh (ngụ phường Cái Khế, quận Ninh Kiều).
