Vụ việc một điệp viên nhị trùng của Nga cùng với cô con gái của mình (có khả năng) bị đầu độc, rơi vào tình trạng hôn mê bên ngoài một siêu thị ở bên ngoài thành phố nhỏ Salisbury của Anh, đã trở thành tâm điểm trong một cuộc chiến ngoại giao giữa Nga với phương Tây. Từ cuộc chiến về ngôn từ, giữa Nga và một số nước phương Tây đã chuyển sang giai đoạn một cuộc chiến ngoại giao thực sự, với những hành động trục xuất ồ ạt các nhà ngoại giao của nhau trong một cái vòng luẩn quẩn trả đũa lẫn nhau chưa biết bao giờ mới chấm dứt.
Hoạt động trục xuất các nhà ngoại giao giữa Nga và phương Tây thường xảy ra như cơm bữa trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Tháng 9-1971, sau vụ đào thoát sang Anh của điệp viên KGB Liên Xô Oleg Lyalin, London bất ngờ thông báo trục xuất 105 nhân viên Liên Xô, trong đó có 90 người đang làm việc dưới vỏ bọc nhân viên ngoại giao và 15 người khác đang trong kỳ nghỉ phép. Vụ trục xuất với số lượng lớn các nhân viên ngoại giao như vậy, ngay cả trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, cũng đã gây sốc cho cả thế giới. Đáp lại, Liên Xô chỉ trục xuất 18 nhân viên ngoại giao Anh.
Đó không phải là lần đầu tiên, cũng không phải là lần cuối cùng mà các đòn trả đũa lẫn nhau giữa Liên Xô với phương Tây diễn ra liên quan đến các nhà ngoại giao. Mẫu số chung là hai chữ “gián điệp”. Tháng 3-1986, sau vụ FBI Mỹ phát giác đường dây gián điệp nhà Walker hoạt động trên đất Mỹ, Tổng thống Mỹ Ronald Reagan nổi xung, đòi “lấy máu KGB”. Ngay lập tức, Mỹ thông báo sẽ trục xuất 105 nhà ngoại giao Liên Xô làm việc tại các phái bộ ngoại giao trong Liên hợp quốc ở New York. Liên Xô kiềm chế, chỉ trục xuất năm nhà ngoại giao Hoa Kỳ, trong đó không có ai hoạt động gián điệp.
Chỉ đợi thế, Mỹ tăng cường trả đũa nhằm vào bộ máy điệp báo của Liên Xô. Lúc đó, Hoa Kỳ có tối đa 251 nhà ngoại giao đang làm việc ở Moscow và Leningrad; phía Mỹ yêu cầu cắt giảm số nhà ngoại giao Liên Xô đang làm việc ở Washington và San Francisco, tổng cộng 325 người, xuống đúng 251 người, ngang bằng với phía Mỹ. Do phía Liên Xô đang có 19 nhà ngoại giao quay về nước trong kỳ nghỉ, phía Mỹ sẽ không cho phép những người này quay lại Mỹ, đồng thời trục xuất thêm 55 người nữa cho đủ số!
Đáp lại, Liên Xô không trục xuất thêm các nhà ngoại giao Mỹ nữa nhưng đến tháng 10-1986, quyết định rút toàn bộ 260 nhân viên người Liên Xô đang làm việc trong các cơ sở ngoại giao của Mỹ ở Moscow và Leningrad. Kết quả là các nhà ngoại giao Mỹ khốn khổ phải tự lái xe, nấu nướng và soạn thảo các văn bản mà không có bất cứ sự trợ giúp nào của các nhân viên công vụ Liên Xô...
Nói vậy để thấy rằng vụ trục xuất các nhà ngoại giao của nhau hiện nay không phải là mới; nó chỉ tiếp nối một truyền thống cũ. Điểm khác biệt lớn nhất chính là hoạt động trục xuất hiện thời diễn ra trong thời bình, khi trên lý thuyết, cuộc Chiến tranh Lạnh giữa nước Nga (kế thừa Liên Xô trước đây) và phương Tây, đã chấm dứt!
Đòn “bề hội đồng”
Khi điệp viên nhị trùng Skripal cùng con gái được phát hiện trong tình trạng nguy kịch bên ngoài siêu thị Salisbury với nguyên nhân bị nghi là đầu độc, dù chưa có bất cứ một kết luận chính thức nào về động cơ cũng như thủ phạm của vụ việc nhưng ngay lập tức, London đã chỉ tay về phía Moscow.
Trong lúc Moscow liên tục bác bỏ sự dính líu của mình đến vụ việc thì London đã đặt ra một bài toán khó mà người ta biết chắc là không có lời giải: thay vì chứng minh (nhiều khả năng là vô vọng) rằng người Nga liên quan đến vụ việc, London lại yêu cầu phía Nga phải chứng minh rằng họ vô can!
Dĩ nhiên người Nga không đời nào lại đi làm một công việc tréo ngoe như thế. Hậu quả ban đầu là London ra lệnh trục xuất 23 nhà ngoại giao Nga, một động thái bảo đảm để con số tương tự các nhà ngoại giao Anh cũng bị buộc phải rời khỏi nước Nga, đồng thời Moscow “khuyến mãi” thêm một đòn trả đũa nữa là chấm dứt luôn hoạt động của Hội đồng Anh tại Nga!
Người Nga có đủ lý do để phản bác: vì sao lại cần phải đi đầu độc một điệp viên mà chính giới chức Nga đã trao trả cho phương Tây sau một vụ trao đổi điệp viên từ tám năm trước? Nếu muốn xử lý, chẳng phải là đơn giản chỉ việc không đưa ông ta vào trong danh sách trao đổi điệp viên?
Có phải là thông minh không khi nước Nga, đang bị tấn công bởi những đòn trừng phạt từ tứ bề do bị phương Tây cáo buộc can thiệp bầu cử, tấn công mạng, lại rước thêm rắc rối bởi một vụ ám sát giống như trong các tiểu thuyết điệp báo thời Chiến tranh Lạnh mà lợi ích của nó hoàn toàn không rõ ràng?
Và điều quan trọng nhất, cũng là điểm yếu nhất của phía buộc tội trong toàn bộ câu chuyện này, chính là câu hỏi mà phía Nga đưa ra: bằng chứng đâu?
Không có bằng chứng. Thế nhưng vẫn diễn ra đòn “bề hội đồng”, được coi là vụ trục xuất tập thể lớn nhất trong lịch sử ngành tình báo (và ngoại giao) của các bên có liên quan. Hơn 100 nhân viên ngoại giao Nga bị hàng loạt nước trục xuất và đáp lại cũng là số lượng tương ứng các nhà ngoại giao của các nước này bị trục xuất khỏi Nga. Và áp dụng lại “bài học” của Mỹ năm 1986, Nga cũng tiếp tục trục xuất thêm 50 nhà ngoại giao Anh để số nhà ngoại giao Anh tại Nga bằng đúng số lượng các nhà ngoại giao Nga tại Anh!
Thông điệp ở đây khá rõ ràng: Nga không khởi phát bất kỳ một cuộc chiến ngoại giao nào; nhưng nếu nó xảy ra, các đòn trả đũa từ Moscow sẽ rất nhanh, mạnh và quyết liệt.
Việc Nga bị từ chối tham gia vào vụ điều tra chung trong cuộc họp của Tổ chức ngăn chặn vũ khí hóa học lại càng khiến cho triển vọng sớm giải quyết vụ việc ngày càng trở nên mờ mịt.
Những căn nguyên địa chính trị
Tuy nhiên, sẽ thật ngây thơ nếu nghĩ rằng làn sóng ồ ạt trục xuất các nhà ngoại giao lẫn nhau hiện nay giữa Nga với một số nước có nguyên nhân chỉ từ hai chữ “gián điệp”.
Không thể bỏ qua những căn nguyên địa chính trị phía dưới bề mặt của các hành động trả đũa “đáp đền tiếp nối” này. Mối quan hệ giữa Nga với phương Tây lâu nay chưa bao giờ là dễ dàng, luôn tiềm ẩn những nguy cơ bùng nổ khủng hoảng, chỉ cần một đốm lửa nhỏ là đủ để thổi bùng lên đám cháy lớn.
Quan hệ giữa Nga với phương Tây đã xấu đi nhiều kể từ sau Chiến tranh Lạnh, cuộc chiến mà phương Tây tự cho mình là người chiến thắng. Và khi tự đặt mình vào vị thế đó, phương Tây muốn có những chiến lợi phẩm mà họ nghĩ xứng đáng được hưởng: sự thần phục của nước Nga, một không gian ảnh hưởng của thực thể kế thừa Liên bang Xô viết bị thu hẹp lại ở hạn mức tối thiểu, sự phân rã của các nước cộng hòa tự trị và tốt hơn cả là càng nhiều càng tốt các nước này rơi vào vòng ảnh hưởng của phương Tây.
Chỉ có như thế thì mới kiềm chế được sự trỗi dậy của con Phượng hoàng từ đống tro tàn!
Nhưng khi nước Nga kìm hãm được sự phát triển của cuộc khủng hoảng liên quan đến các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ, thu hồi Crimea, giành thắng lợi cả về quân sự lẫn chính trị và ngoại giao trong cuộc chiến ở Syria...thì những điều đó nằm ngoài dự liệu của các nhà hoạch định chính sách trong các hành lang quyền lực phương Tây.
Hơn thế nữa, cũng khó có thể dấu nổi sự bực tức trước kết quả cuộc bầu cử Tổng thống Nga với chiến thắng áp đảo của ông V.Putin, trong nhiệm kỳ thứ tư đảm nhiệm vai trò lãnh đạo nước Nga.
Rồi trong tình thế vô cùng khó khăn ở cuộc đàm phán Brexit giữa nước Anh với EU, một vụ xì căng đan ngoại giao lớn có thể giành thêm được sự ủng hộ từ công chúng, nhằm hướng sự chú ý của công luận ra khỏi các vấn đề nổi cộm. Cũng tương tự khi mà các vấn đề liên quan đến đời tư hay các cáo buộc dai dẳng về hoạt động hậu trường bầu cử có thể gây rắc rối lớn và để giải quyết những rắc rối này, không có gì tốt hơn là một cơn “động đất” chính trị và ngoại giao nhằm vào một kẻ có lỗi nào đó...
Cũng không loại trừ khả năng một vài nước nhân cơ hội này “tát nước theo mưa”, giảm bớt số nhân viên hoạt động vì quyền lợi của nước Nga trên lãnh thổ của mình...
Tất cả những nguyên nhân ẩn sâu dưới bề mặt của cuộc khủng hoảng trong quan hệ giữa Nga với phương Tây như vậy lại càng khiến cho việc nhanh chóng thoát ra khỏi khủng hoảng sẽ là điều khó khăn hơn bao giờ hết. Phản ứng của Anh khi nhận thông báo về việc trục xuất thêm các nhà ngoại giao của mình là “rất lấy làm tiếc”, mặc dù biết chắc rằng đòn trả đũa đó sẽ xảy ra. Quả thật là “rất lấy làm tiếc” khi các hoạt động trả đũa ngoại giao lẫn nhau giữa Nga và phương Tây đang được đẩy lên những vòng xoáy mới, khi mà các bên đều biết rất rõ rằng chẳng bên nào có lợi trong “cuộc chiến” này cả.
