Sau những hứng khởi ban đầu mà cuộc gặp gỡ lịch sử đó để lại, giờ đây người ta đang chứng kiến những màn đấu trí cân não gữa hai bên mà không một ai có thể đoán chắc được sẽ dẫn tới kết cục như thế nào...
Bởi phi hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên là một phương trình với quá nhiều biến số khó lường.
Cam kết thứ ba!
Trong những nội dung cơ bản ở Tuyên bố chung mà ông Trump và ông Kim đã ký tại Singapore, nội dung tiến trình “phi hạt nhân hóa hoàn toàn bán đảo Triều Tiên” theo thứ tự nằm ở vị trí thứ ba trong chuỗi cam kết này. Nó chỉ đến sau hai nội dung “thiết lập quan hệ Mỹ-Triều mới” và xây dựng một “cơ chế hòa bình lâu dài và ổn định” (tất nhiên là giữa Triều Tiên với Mỹ).
Đến nay, sau hơn ba tháng, dường như đã có một sự khác biệt quá lớn trong cách hiểu và diễn giải của hai bên về các nội dung cũng như thứ tự ưu tiên của tiến trình này và không có gì quá ngạc nhiên khi tiến trình “phi hạt nhân hóa” hầu như dẫm chân tại chỗ.
Mặc dù đã có những biến chuyển cục bộ đây đó những hiển nhiên là việc thiếu đi những bước tiến mang tính đột phá khiến cho người ta ngày càng nghi ngờ về một kết quả mang tính lạc quan về quá trình thiết lập lại hòa bình trên bán đảo Triều Tiên trong một thời gian ngắn.
Sự thất vọng này có căn nguyên từ một câu hỏi (đánh tráo khái niệm) đã có từ hàng ngàn năm nay nhưng không thể có câu trả lời: quả trứng (gà) có trước hay con gà có trước?
Những bước đi đầu tiên
Hẳn nhiên là khi đồng ý gặp thượng đỉnh với nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un ở Singapore, Tổng thống Donald Trump muốn được ghi dấu ấn trong lịch sử như là người đã hoàn thành một công việc vĩ đại là cải thiện quan hệ với Triều Tiên, thiết lập nền hòa bình, trước hết là trên bán đảo Triều Tiên, sau là trên thế giới.
Chẳng phải là những người có những bước đột phá trong việc tạo lập hòa bình như Tổng thống Israel Shimon Perez (góp phần ký thỏa ước Oslo tạo tiền đề cho việc thành lập nhà nước Palestine độc lập) hay Tổng thống Juan Manuel Santos (nỗ lực chấm dứt nội chiến kéo dài 50 năm ở Colombia) đã đoạt Giải Nobel hòa bình đó sao!
Không chỉ là một nhà tỷ phủ doanh nhân đầu tiên trong lịch sử trở thành Tổng thống Mỹ, ông Trump hoàn toàn có thể mơ tưởng đến viễn cảnh đi vào lịch sử như một Tổng thống với Giải Nobel hòa bình.
Nhưng các chính trị gia đoạt giải Nobel hòa bình là bởi vì những thành tựu của họ đều đã diến ra trong thực tế. Còn với những gì diễn ra trên bán đảo Triều Tiên, sự tiến bộ quả thật là quá ít ỏi.
Tại Singapore, nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un đã ký vào cam kết phi hạt nhân hóa, nhưng hẳn nhiên là phải với hàng loạt nhượng bộ từ Mỹ. Quan trọng hơn cả trong đó là phải loại bỏ những răn đe mở rộng từ phía Hàn Quốc (chỉ những cuộc tập trận chung Mỹ - Hàn), bảo đảm an ninh cho phía Triều Tiên và thậm chí thiết lập cả một khu vực phi vũ khí hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên.
Không phải là Triều Tiên không có những bước đi đầu tiên. Sau cuộc gặp ở Singapore, Triều Tiên đã dùng chất nổ bịt một số lối vào hầm ngầm tại địa điểm thử nghiệm hạt nhân Punggye-ry, đồng thời phá bỏ một cơ sở thử nghiệm động cơ chạy bằng nhiên liệu lỏng tại Trạm phóng vệ tinh Sohae.
Cuối tháng 7, Triều Tiên cũng đã trao trả tổng cộng 55 bộ hài cốt được cho là của binh lính Mỹ thiệt mạng trong chiến tranh Triều Tiên cách đây 65 năm. Cam kết cuối cùng trong bốn nội dung của Tuyên bố Singapore lại được thực hiện đầu tiên!
Về phía Mỹ, ngoài những lời tán dương hành động của Triều Tiên, Washington cũng đã có một số động thái, trong đó đáng kể nhất là hoãn vô thời hạn các cuộc tập trận thường niên trong tháng 8 với Hàn Quốc.
Thế nhưng cả hai phía đều cho rằng những bước đi đó là hoàn toàn chưa đủ!
“Đọ sức ngoại giao”
Quan điểm của Bình Nhưỡng hoàn toàn rõ ràng: không có chuyện Triều Tiên đơn phương giải giáp vũ khí hạt nhân; phi hạt nhân hóa bán đảo phải đi sau việc có một bộ khung mới cho quan hệ Mỹ - Triều, có một “cơ chế hòa bình” với Mỹ đã. Hiệp định hòa bình để chính thức chấm dứt cuộc chiến tranh 65 năm trước đâu? Các biện pháp giảm bớt trừng phạt Triều Tiên đã được tiến hành chưa?
Câu trả lời là chưa có hiệp định hòa bình Mỹ - Triều, mà cũng chẳng có biện pháp giảm bớt trừng phạt nào được đưa ra bàn thảo.
Vậy Washington muốn gì?
Muốn Triều Tiên phải đơn phương phi hạt nhân hóa rồi những “phần thưởng” sẽ đến sau! Việc Triều Tiên phá hủy địa điểm thử nghiệm hạt nhân Punggye-ry được cho là không có ý nghĩa gì đối với chương trình phát triển vũ khí hạt nhân của nước này bởi bãi thử này đã bị sử dụng nhiều lần và có dấu hiệu sụp đổ, đằng nào thì cũng không sử dụng được nữa.
Còn việc Triều Tiên phá bỏ cơ sở thử nghiệm động cơ chạy bằng nhiên liệu lỏng tại Trạm phóng vệ tinh Sohae thì Mỹ cũng cho là không ảnh hưởng gì đến khả năng sử dụng tên lửa nhiên liệu rắn (được tích hợp sẵn bên trong tên lửa) và sẵn sàng phóng đi!
Bên nào cũng muốn bên kia phải có những bước đi trước, mang tính đột phá. Nên có thể hiểu là mỗi bên diễn giải nội dung “phi hạt nhân hóa” theo cách của mình. Nên khi Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo, trong chuyến thăm Bình Nhưỡng hồi tháng 7, đưa ra yêu cầu Triều Tiên giao nộp 60-70% kho vũ khí hạt nhân như một cử chỉ thiện chí về cam kết giải trừ vũ khí, thì đã được trả lời thẳng thắn rằng yêu cầu đó “không phù hợp với tinh thần cuộc gặp ở Singapore”.
Bởi thế mà hai bên đã chuyển sang hình thái “đọ sức ngoại giao”, với những lời công kích ngày càng trở nên gay gắt hơn. Chuyến công du dự tính lần thứ tư của Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo tới Bình Nhưỡng bất ngờ bị hủy bỏ vào cuối tháng 8, nguyên do được cho là do một bức thư giận dữ của Bình Nhưỡng gửi cho Mỹ, trong đó cáo buộc Mỹ không hề có ý định thật sự muốn tiến tới ký kết một hiệp định hòa bình để chấm dứt chiến tranh Triều Tiên mà thay vào đó chỉ liên tục yêu cầu Bình Nhưỡng trước hết phải từ bỏ vũ khí hạt nhân của mình.
Còn phía Mỹ, qua Bộ trưởng Quốc phòng James Mattis, cũng bắn đi thông điệp cho rằng Mỹ - Hàn có thể khôi phục các cuộc tập trận quy mô lớn. Tuyên bố này phản ánh sự thất vọng rõ rệt của Mỹ đối với tiến trình đàm phán phi hạt nhân hóa bị dậm chân tại chỗ.
Khó có đáp án
Chỉ hai đối tác Mỹ - Triều với những tính toán khác nhau đã đủ để dẫn tiến trình phi hạt nhân hóa trên bán đảo Triều Tiên đi vào ngõ cụt. Cuộc chơi trở nên phức tạp bội phần khi tham gia vào còn có những đối tác khác, những biến số khó lường khiến cho phương trình “phi hạt nhân hóa” khó có thể tìm ra lời giải trong một sớm một chiều.
Tuyên bố Singapore giữa Tổng thống Donald Trump và nhà lãnh đạo Kim Jong-un, cam kết thứ ba, đã nhắc đến “tái khẳng định Tuyên bố Bàn Môn Điếm ngày 27-4-2018”; đây chính là kết quả của cuộc gặp lịch sử giữa nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un và Tổng thống Hàn Quốc Moon Jae-in mà người ta cho rằng nếu không có cuộc gặp này thì đã không có cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ-Triều gần hai tháng sau đó ở Singapore.
Nó cũng cho thấy Tổng thống Hàn Quốc (cùng với nhà lãnh đạo Kim Jong-un, tất nhiên), đã có những bước đột phá quan trọng như thế nào để mở ra một cục diện mới trên bán đảo Triều Tiên. Từ lời chúc mừng năm mới 2018 của lãnh đạo Triều Tiên để ngỏ khả năng hòa dịu đến Thế vận hội Pyeongchang, cả hai đã có những bước tiến mạnh bạo đến không ngờ để rồi có cuộc gặp lịch sử giữa lãnh đạo hai bên ở vĩ tuyến 38 cuối tháng 4-2018.
Hàn Quốc là một đồng minh quân sự của Mỹ, nhưng lại là bên có lợi ích sống còn đối với những xoay chuyển trong quan hệ với Triều Tiên. Bởi vậy, ngay từ đầu, Hàn Quốc đã đóng một vai trò trọng yếu trong việc làm ấm lên quan hệ Nam-Bắc, đồng thời giúp “phá băng” quan hệ Mỹ-Triều. Sau cuộc gặp thượng đỉnh mang tính mở đường cuối tháng 4, khi nguy cơ đổ vỡ thượng đỉnh Mỹ - Triều cận kề với việc ông Trump tuyên bố xóa bỏ cuộc gặp, ngay lập tức lãnh đạo Hàn Quốc và Triều Tiên đã có cuộc gặp thượng đỉnh thứ hai vào cuối tháng 5-2018, vẫn ở Bàn Môn Điếm để cứu vãn tình hình. Và giờ đây, khi tiến trình đang lâm vào bế tắc, lại một cuộc gặp thượng đỉnh Hàn - Triều thứ ba được xúc tiến...
Còn ông Kim Jong-un, bằng việc trước cuộc gặp thượng đỉnh với ông Trump ở Singapore đã có tới hai lần sang Trung Quốc gặp lãnh đạo nước này Tập Cận Bình, đã cho thấy vai trò của Trung Quốc quan trọng như thế nào trong toàn bộ tiến trình này. Khi tiến trình phi hạt nhân hóa (theo cách hiểu của Mỹ) bị dẫm chân tại chỗ, ông Trump đã “đổ tội” cho Trung Quốc chưa nỗ lực đủ để tác động lên Triều Tiên. Sự việc càng trở nên phức tạp hơn khi chiến tranh thương mại Trung - Mỹ nổ ra và đương nhiên, nó bị gắn với vấn đề phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên.
Nói cách khác, một khi chiến tranh thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc còn chưa hạ nhiệt thì cục diện trên bán đảo Triều Tiên vẫn còn bế tắc. Nó sẽ bị tác động bởi các đòn thế phức tạp trong các mối quan hệ ba bên Mỹ - Hàn - Triều, Trung - Mỹ - Triều, Mỹ - Trung - Hàn hay Hàn - Trung - Triều...
Với những biến số như thế, phương trình còn lâu mới đưa ra được một đáp án cuối cùng.
