Giữ rừng bằng luật tục

Từ thị trấn Mậu A của huyện Văn Yên gần 60 km về phía tây nam, vượt qua đèo Ba Khuy cao ngất của dãy Hoàng Liên Sơn phân nhánh, Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu hiện ra rộng hơn mười sáu nghìn ha, trong đó có 4.700 ha rừng đặc dụng nguyên sinh thuộc xã Nà Hẩu. 340 hộ đồng bào Mông trong xã Nà Hẩu không chỉ yêu quí rừng, chung sống hoà thuận với rừng mà còn giữ rừng bằng những tập tục thiêng liêng và huyền bí, đó là tục cúng thần Rừng vào những ngày đầu xuân.

Bí ẩn rừng Cấm - rừng Thiêng của người Mông Nà Hẩu

Hàng năm, cứ đến ngày 30 tháng Giêng âm lịch, người Mông ở đây lại tưng bừng tổ chức lễ hội cúng Rừng. Là một trong những nghi lễ lớn nhất, quan trọng nhất trong năm, là sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng dân gian gắn liền với triết lý đa thần của cư dân nông nghiệp như thần Suối, thần Sông, thần Núi, thần Rừng…

Theo quan niệm của người Mông, rừng là nơi có đất, là nơi giữ nước, đất và nước là gốc rễ của cuộc sống, muốn tồn tại phát triển thì con cháu người Mông phải tôn trọng cội nguồn của sự sống, tức là tôn trọng rừng. Trải qua hàng ngàn năm chung sống hoà thuận với rừng, hiểu được luật rừng, dân tộc Mông đặt ra những qui định về việc bảo vệ rừng được cộng đồng tôn trọng như những luật tục.

Trong đời sống tâm linh của người Mông luôn tồn tại những truyền thuyết cổ xưa, những câu chuyện huyền bí kể về sự linh thiêng của những khu rừng Cấm - rừng Thiêng của tộc người mình, họ luôn tin rằng trong rừng có Thần Rừng cai quản và che chở phù hộ cho dân làng trong cuộc sống hàng ngày, vì vậy Thần Rừng được tôn thờ, sùng kính như đối với ông bà tổ tiên.

Tín ngưỡng thờ Thần Rừng của người Mông như một sợi dây tâm linh truyền qua nhiều thế hệ, thế nên bản nào của xã Nà Hẩu cũng có một khu rừng Cấm riêng với những qui định “ bất khả xâm phạm” nằm ở địa thế đẹp nhất của thôn, nơi hội tụ đầy đủ linh khí của trời đất để thờ cúng thần Rừng. Tục cúng thần Rừng vào những ngày đầu xuân để cầu cho mưa thuận gió hoà, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu, con cháu khoẻ mạnh, cuộc sống no ấm yên vui, gắn với những qui định về bảo vệ rừng đã trở thành ngày hội văn hoá cộng đồng độc đáo ở Nà Hẩu, trải qua nhiều thế hệ, đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Về Nà Hẩu dự lễ cúng Thần Rừng

Chúng tôi theo các chiến sĩ của Hạt Kiểm lâm Văn Yên về dự lễ cúng rừng ở làng Thượng mùa xuân này. Tiết trời se lạnh khiến đất trời như gần nhau hơn bởi màn sương găng găng khắp lối đường núi. Cùng với năm bản khác của xã, lễ hội cúng rừng tại Làng Thượng tưng bừng nhộn nhịp, từ sáng sớm tinh mơ mọi người dân trong bản đều kéo về tập trung tại khu rừng Cấm - Rừng thiêng của bản để dự lễ cúng Rừng. Mỗi người đem theo một túi đựng cơm, rượu, bát đũa đóng góp theo nhu cầu của mình để liên hoan.

Đội thanh niên giữ rừng Nà Hẩu.

Trước đó, dân làng tổ chức quyên góp tiền mua lợn, gà, rượu, hương thơm...đồng thời bầu ra người chủ lễ đồng thời là thầy cúng và là người quản lý rừng Cấm- rừng Thiêng của bản. Buổi lễ với những nghi thức độc đáo, trang nghiêm được diễn ra ở cửa rừng, bàn thờ cúng bằng đá được đặt dưới gốc cây chò cổ thụ. Lễ vật dâng tế thần Rừng gồm hai con gà trống, một con lợn, hương và giấy bản. Các lễ vật này được cúng dâng thần Rừng hai lần, cúng khi con vật còn sống và sau khi đã được chế biến chín, mỗi lần cúng đều có bài cúng riêng và tương ứng với một thời gian nhất định trong buổi lễ. Trước khi con vật được đem đi chế biến chín để cúng lần thứ hai, thì thầy cúng cắt tiết gà rồi lấy lông gà nhúng vào bát tiết dán lên gốc cây cổ thụ, đây là một hình thức báo với thần Rừng là dân làng đã dâng lễ vật lên thần Rừng, có như vậy mới linh nghiệm và thần Rừng mới chấp nhận.

Trong không khí linh thiêng của trời đất, già làng Tráng A Chơ kính cẩn thay mặt bà con dân bản dâng lễ vật, quì lạy bốn phương trời, tám phương đất, khấn mời thần Rừng về hưởng lễ và chứng kiến cho lòng thành kính của dân làng, phù hộ cho làng bản trừ hết những xấu xa, vận hạn, con người vật nuôi được khoẻ mạnh, mùa màng tươi tốt, mưa thuận gió hoà. Nội dung bài cúng lược dịch: Hôm nay là ngày lành, tháng tốt, hết rằm cũ sang rằm mới, Tôi là thầy mo thay mặt cho dân làng dâng lễ mọn tạ ơn thần đất, thần rừng, thần suối, thần sông đã phù hộ bản làng trong 365 ngày may mắn, không ốm đau dịch bệnh, mưa thuận gió hoà. Năm mới xin các thần xua đuổi tà ma để con cháu 12 họ của người Mông Nà Hẩu được khoẻ mạnh, học hành tiến bộ, đi xa đi gần không bị va quệt;, đi tay không, đem tiền bạc về đầy nhà đầy cửa; mùa màng bội thu, trâu bò đầy núi, gà lợn đầy chuồng, mưa to, gió lớn, sấm sét đi về phương khác. Dân làng xin thề sẽ bảo vệ rừng thiêng, không chặt cây, phá rừng…

Lễ cúng rừng còn được xem như một cuộc họp tổng kết năm của bản, tổng kết công tác bảo vệ rừng, có sự tham gia của tất cả các chủ hộ trong bản, chính quyền xã và cán bộ kiểm lâm. Việc thực hiện các qui ước, hương ước về bảo vệ rừng cấm, tình hình phát triển sản xuất, xoá đói giảm nghèo, an ninh trật tự thôn bản, các khoản đóng góp, các khoản được Nhà nước hỗ trợ…đều được đem ra bàn bạc công khai. Cũng tại đây, bà con đã tiến hành ký cam kết bảo vệ rừng với cán bộ kiểm lâm huyện, cam kết không chặt phá rừng, khai thác rừng trái phép, không săn bắt động vật hoang dã, không đốt nương làm rẫy, có trách nhiệm tham gia phòng cháy, chữa cháy rừng. Kết thúc buổi lễ, bữa tiệc núi hoang sơ của đồng bào với các sản vật mang theo được diễn ra giữa trời đất, ngay tại bãi đất trống cửa rừng trong không khí vui vẻ đoàn kết để cầu may mắn.

Giữ rừng bằng tục cúng rừng

Sau lễ cúng rừng, theo tập tục đồng bào dân tộc Mông trong xã Nà Hẩu nghỉ kiêng ăn tết ba ngày để tạ ơn thần Rừng. Trong ba ngày này, mọi người phải tuyệt đối thực hiện các điều kiêng kỵ đã được qui định theo luật tục: không đi vào rừng chặt cây xanh, không đem lá xanh từ rừng về nhà, không đào củ, bẻ măng, không đào đất, không thả rông gia súc, không phơi quần áo ngoài trời, không xay ngô, giã gạo...Để thực hiện tốt việc kiêng kị này, từ vài ngày trước, chị em phụ nữ ở các gia đình phải xay ngô, giã gạo, lấy rau, lấy củi, gói bánh chưng, giã bánh dày, chuẩn bị đủ lương thực, thực phẩm cho người và vật nuôi. Đây cũng là dịp để bà con ăn tết hay còn gọi là ăn rằm, đi chơi nhà thăm hỏi lẫn nhau thắt chặt tình đoàn kết, chuẩn bị tinh thần cho một năm lao động mới với hy vọng những điều tốt đẹp.

Theo anh Giàng Chấn Phử, chủ tịch UBND xã thì: trong tâm thức của đồng bào Mông mình, rừng cấm - rừng thiêng như trái tim của cộng đồng, có một vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống và tâm linh, được bảo vệ nghiêm ngặt theo hương ước do thôn bản đề ra và truyền miệng từ đời này sang đời khác. Những đứa trẻ trong bản khi biết nhận thức đã được bố mẹ, ông bà truyền dạy, giáo dục những luật tục của dân tộc mình về trách nhiệm, bốn phận tôn thờ, giữ gìn khu rừng thiêng của thôn. Hương ước qui định: mọi người đi vào rừng cấm không được đem theo dao, không được chặt cây, lấy củi, không được làm điều ô uế, không chăn thả gia súc trong rừng cấm, gỗ mục, củi khô, cây ngã, cây đổ cũng không được lấy mang về….Mọi sự xâm phạm đến rừng cấm, dù chỉ chặt một cành cây, đào một củ măng, cũng được coi là xúc phạm thần Rừng, sẽ bị thần rừng trừng phạt, cả năm không được may mắn. Người vi phạm ngoài việc bị thôn phạt theo qui định còn phải sắm lễ đưa đến rừng cấm, nhờ thầy cúng tạ tội với thần Rừng. Hàng năm, mỗi bản cử ra hai người đàn ông khoẻ mạnh giám sát và xử phạt các vi phạm về rừng cấm của thôn theo hương ước mà dân bản đã xây dựng nên. Luật tục của người Mông Nà Hẩu bao đời nay là thế và rừng thì cứ xanh thêm, rộng thêm trong cách ứng xử thân thiện của con người.

Hàng nghìn ha rừng nguyên sinh vẫn còn đây nguyên vẻ hoang sơ, các loại cây có tuổi đời hàng trăm năm vẫn ken dày bên nhau toả bóng, với tính đa đạng sinh học về thảm thực vật, khu hệ thực vật và động vật, có nhiều loài gỗ, lâm sản và chim thú quí hiếm nằm trong sách đỏ Việt Nam.

Nà Hẩu hiện có 6 tổ bảo vệ rừng gồm 160 người ở năm bản. Thông qua những người gác rừng bản địa này, cán bộ kiểm lâm vừa tuyên truyền, phổ biến pháp luật, tham gia xây dựng hương ước, qui ước bảo vệ và phát triển rừng, nắm bắt tình hình ở các khu vực giáp ranh để quản lý, bảo vệ rừng tốt hơn. Tục cúng rừng của đồng bào Mông xã Nà Hẩu cần được bảo tồn và phát huy giá trị, góp phần thiết thực vào công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng cũng như bảo vệ môi trường sinh thái, bảo tồn sự đa dạng sinh học của tỉnh Yên Bái.

Đội thanh niên giữ rừng Nà Hẩu