Đây là nơi thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên trong cả nước. Sau một thời gian tu bổ, nâng cấp, Thành phố Hà Nội đang nỗ lực đưa di tích này thành địa chỉ giáo dục tinh thần cách mạng kết hợp phát triển công nghiệp văn hóa.
97 năm trước, vào cuối tháng 3/1929, những thanh niên tiên tiến trong ban lãnh đạo Kỳ bộ Bắc Kỳ và Tỉnh bộ Hà Nội của tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội đã bí mật họp tại nhà số 5D phố Hàm Long, Hà Nội để thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Việt Nam. Cuộc họp đã quyết định Chi bộ gồm tám người: Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Trần Văn Cung, Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du, Nguyễn Phong Sắc, Dương Hạc Đính và Nguyễn Tuân. Tại hội nghị này, chi bộ đã đề ra một số nhiệm vụ, trước hết là tiến tới thành lập Đảng Cộng sản, việc phát triển tổ chức công hội, nông hội, việc truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin. Ngay sau khi ra đời, chi bộ đã kịp thời lãnh đạo phong trào đấu tranh cách mạng. Ngày 17/6/1929, Đông Dương Cộng sản Đảng chính thức thành lập (tại số nhà 312 phố Khâm Thiên), Chi bộ 5D Hàm Long trở thành nòng cốt của Đông Dương Cộng sản Đảng.
Do tầm quan trọng và ý nghĩa lịch sử của di tích, năm 1964, nhà số 5D Hàm Long được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích quốc gia (theo Quyết định số 29-VH/QĐ, ngày 13/1/1964 của Bộ Văn hóa).
Những năm qua, Thành phố Hà Nội luôn dành sự quan tâm đặc biệt trong bảo tồn, phát huy giá trị Nhà 5D phố Hàm Long. Ban Quản lý Di tích và danh thắng Hà Nội vừa thực hiện công tác bảo tồn, vừa tu bổ kết hợp tìm kiếm, bổ sung tư liệu. Hiện nay, sau quá trình tu bổ, ngôi nhà gồm các khu chức năng khác nhau: Không gian nơi các đồng chí lãnh đạo cách mạng họp bàn, không gian trưng bày tư liệu về những thành viên đầu tiên của Chi bộ Cộng sản, không gian tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh... Ngoài ra, những không gian sinh hoạt của một gia đình Hà Nội xưa cũng được phục dựng.
Trước những yêu cầu mới về phát triển văn hóa, được sự chỉ đạo của Sở Văn hóa và Thể thao, Ban Quản lý Di tích và danh thắng Hà Nội đang tìm giải pháp phát huy hiệu quả hơn nữa giá trị của di tích đặc biệt này.
Tiến sĩ Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Việt Nam cho rằng, cần bổ sung tư liệu về ngôi nhà, thí dụ như thông tin về chủ nhân ngôi nhà, vì sao các chiến sĩ cộng sản chọn địa điểm này để thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản... Việc tương tác và trải nghiệm tại di tích là một nội dung cần được ưu tiên thể hiện. Có thể là sự tương tác với AI, về cuộc đời và sự nghiệp của những người tham gia chi bộ đầu tiên, hay những cuộc vượt thoát của những đảng viên trong Chi bộ. Nếu đủ điều kiện thì cho phép du khách trải nghiệm từ thực cảnh. Tiến sĩ Phạm Quốc Quân cũng đề nghị tổ chức các sự kiện của Đội Thiếu niên, Đoàn Thanh niên tại di tích để tạo hiệu quả tích cực trong công tác giáo dục.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Lệ Hà (Viện Sử học) cho rằng, cần đặt di tích Nhà 5D phố Hàm Long vào tổng thể tour du lịch “Hà Nội-Thủ đô cách mạng” trên cơ sở phối hợp các di tích, như: Nhà 48 phố Hàng Ngang (nơi Bác Hồ viết Tuyên ngôn độc lập)-Nhà 90 phố Thợ Nhuộm (nơi Tổng Bí thư Trần Phú viết Luận cương chính trị)-Bắc Bộ Phủ (nơi ghi dấu Cách mạng Tháng Tám thành công) để tạo thành tuyến tham quan di tích lịch sử cách mạng ở trung tâm Hà Nội.
Trong bối cảnh số hóa phát triển mạnh mẽ, thành phố cần xây dựng và ứng dụng công nghệ định vị, bản đồ số, audio guide đa ngôn ngữ trong tham quan di tích; mô phỏng không gian họp Chi bộ bằng hình ảnh, video; tăng tính tương tác. Bên cạnh đó, cần tăng cường cho các em học sinh, sinh viên, đảng viên mới, cán bộ trẻ... kết hợp tham quan, học tập chuyên đề và sinh hoạt chính trị tại di tích để thêm hiểu, thêm yêu truyền thống cách mạng Việt Nam.
Tiến sĩ Phạm Minh Thế (Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, những chất liệu lịch sử gắn với hoạt động của Tỉnh bộ Hà Nội và Kỳ bộ Bắc Kỳ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên có thể được chuyển hóa thành phim truyện, sân khấu, truyện tranh hoặc các hình thức phục dựng. Từ đó, di tích không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, mà còn mở ra những cách kể mới, giúp lịch sử tiếp cận gần hơn với công chúng.
Những đề xuất, gợi ý này được Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ghi nhận, lựa chọn những giải pháp phù hợp để triển khai trên thực tế nhằm phát huy cao nhất giá trị Nhà số 5D phố Hàm Long.
