Tổng thống tạm quyền Ðông Timor V.Gutterres ngày 12-2 tuyên bố tình trạng khẩn cấp trong 24 giờ ở quốc gia này sau vụ các tay súng nổi dậy tiến công làm Tổng thống Jose Ramos-Horta bị thương nặng. Tại Thủ đô Dili và các vùng phụ cận, hàng trăm binh sĩ và cảnh sát thuộc Lực lượng ổn định quốc tế do quân đội Australia đứng đầu tuần tra nhằm bảo đảm an ninh, khôi phục trật tự.
Tin ban đầu cho biết, Tổng thống R. Horta, 58 tuổi, người đoạt giải Nobel hòa bình năm 1996, đã qua cơn nguy hiểm và đang trong quá trình hồi phục sau khi được đưa tới Australia điều trị; tình hình tại Dili được kiểm soát, các cửa hàng và cơ sở kinh doanh đã mở cửa trở lại, giao thông bình thường. Tuy nhiên, theo các nhà quan sát, sau vụ xáo trộn lớn nói trên, Ðông Timor chưa thật sự bình yên và tiềm ẩn nhiều bất ổn.
Tách khỏi Indonesia trở thành quốc gia độc lập năm 2002, song Ðông Timor chưa thật sự có được ổn định bởi những xung đột chính trị và phe phái. Vụ đảo chính bất thành vừa qua gần như là hệ quả tất yếu của những xung đột như vậy kéo dài lâu nay.
Thủ tướng X.Gusmao thừa nhận, các cuộc tiến công là một chiến dịch có tính toán kỹ nhằm làm "tê liệt" chính phủ và tạo sự bất ổn.
Âm mưu đảo chính đó do A.Reinado, kẻ cầm đầu khoảng 600 binh sĩ và cảnh sát Ðông Timor nổi loạn sau khi bị sa thải tháng 3-2006. Giao tranh giữa lực lượng này với lực lượng an ninh trung thành với Chính phủ đã châm ngòi cho các vụ bạo loạn trên đường phố ở Ðông Timor làm hàng chục người chết, hàng trăm nhà cửa bị phá hủy, hơn 130.000 người mất nhà ở.
Tiếp đó, vào tháng 8-2007, bạo lực một lần nữa lại bùng phát ở Thủ đô Dili và một số thành phố của Ðông Timor sau khi có thông báo về việc ông X. Gusmao, thủ lĩnh liên minh các đảng chiếm số đông tại QH Ðông Timor, được bổ nhiệm làm Thủ tướng.
Trong cuộc bầu cử QH tháng 6-2007, tuy chỉ giành được 18 ghế song Ðảng Ðại hội dân tộc tái thiết Ðông Timor (CNRT) do cựu Tổng thống X.Gusmao mới sáng lập đã liên kết với các đảng khác, thành lập liên minh kiểm soát 37 ghế trong QH 65 ghế.
Kết quả cuộc bầu cử QH với việc phải thành lập một Chính phủ liên minh giữa Ðảng Fretilin cầm quyền và Ðảng CNRT do không đảng nào giành được đa số phiếu ủng hộ và việc Tổng thống R.Horta chỉ định ông X.Gusmao làm Thủ tướng đã khai thông những bế tắc chính trị căng thẳng sau cuộc bầu cử QH ở quốc gia non trẻ này, nhưng không dập tắt được những bất bình ẩn chứa bên trong các phe phái, trong đó chưa đạt được nhất trí hoàn toàn của 14 đảng tham gia tranh cử.
Ðể phản đối quyết định trên của Tổng thống R.Horta, tại Dili, nhiều nhóm thanh niên đã dựng chướng ngại vật trên các tuyến đường ở thủ đô, ném đá vào xe cảnh sát; tại khu vực gần sân bay quốc tế của thành phố, hơn 100 thanh niên ủng hộ Ðảng Fretilin cầm quyền đã đập phá nhiều ô-tô và đốt một trụ sở cơ quan thuế, gây hỗn loạn cả khu vực.
Xung đột phe phái kéo dài hai năm qua ở Ðông Timor làm 37 người chết, buộc 150.000 người bỏ nhà cửa. Tình trạng bạo lực ở Ðông Timor gây lo ngại đối với cộng đồng quốc tế, khiến Hội đồng Bảo an LHQ đáp ứng lời kêu gọi của Tổng thống R. Horta thông qua nghị quyết gia hạn sứ mạng gìn giữ hòa bình tại Ðông Timor (UNMIT) đến ngày 26-2-2008.
Giữa tháng 12-2007, Thủ tướng X.Gusmao kêu gọi A.Reinado, kẻ bị truy nã vì các cáo buộc giết người tại Ðông Timor, ra hàng bằng không sẽ bị "giáng trả tức thì'' sau khi viên cựu thiếu tá quân đội này không xuất hiện theo dự kiến để đàm phán.
Rạng sáng 11-2-2008, hai xe ô-tô chở một nhóm binh sĩ của A.Reinado đã tiến công tư dinh Tổng thống R.Horta, bắn ba phát đạn vào ngực và bụng ông khi ông đang đi dạo, làm ông bị thương nghiêm trọng, làm một cảnh vệ của Tổng thống chết và một binh sĩ Ðông Timor khác bị thương. A.Reinado đã chết trong vụ này.
Vụ tiến công nhằm hai nhà lãnh đạo của Ðông Timor gây bất bình trong dư luận Ðông Timor và quốc tế. Nhiều nước và tổ chức quốc tế lên án vụ tiến công tàn bạo và bày tỏ tình đoàn kết với nhân dân Ðông Timor. Hội đồng Bảo an LHQ cam kết tiếp tục ủng hộ Chính phủ và nhân dân Ðông Timor, kêu gọi cộng đồng quốc tế tiếp tục giúp đỡ nhân dân Ðông Timor đối phó các thách thức về chính trị và thể chế trong bối cảnh đất nước vẫn ở trong tình trạng nghèo khổ và thiếu thốn.
Theo nhận định của các chuyên gia, vấn đề ưu tiên số một của đất nước khoảng một triệu dân này hiện nay là bảo đảm được an ninh và trật tự xã hội trước những tiềm ẩn về xung đột chính trị và phe phái.
