Sụt lún với tốc độ báo động
Theo kết quả nghiên cứu của các cơ quan chuyên môn, hiện nay Thành phố Hồ Chí Minh có tốc độ sụt lún trung bình khoảng 2-5cm mỗi năm. Đáng chú ý, tại những khu vực có nền địa chất yếu, tập trung nhiều công trình thương mại, tốc độ này có thể lên tới 7-8cm mỗi năm.
Các khu vực chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất nằm dọc theo sông Sài Gòn, từ cầu Sài Gòn đến cầu Ba Son và vùng phía nam thành phố. Đây cũng là những nơi thường xuyên xảy ra tình trạng ngập do triều cường.
Trong đó, tốc độ lún nền đất hiện cao gấp khoảng hai lần mực nước biển dâng (khoảng 1cm mỗi năm). Sự kết hợp giữa sụt lún, triều cường và nước biển dâng đang khiến thành phố đối diện nguy cơ “chìm dần”, ảnh hưởng trực tiếp đến công tác quy hoạch và định hướng phát triển lâu dài của thành phố.
Theo Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), tình trạng sụt lún tại Thành phố Hồ Chí Minh diễn ra liên tục từ năm 1990 đến nay, với độ lún tích lũy ước tính khoảng 100cm. Đây là mức sụt lún rất lớn đối với một đô thị ven sông, ven biển.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí khoa học Nature Sustainability cũng xếp Thành phố Hồ Chí Minh vào nhóm 5 thành phố bị sụt lún nhanh nhất thế giới. Thậm chí, theo một số đánh giá, Thành phố Hồ Chí Minh đứng thứ 2 trong 10 đô thị ven biển có tốc độ “chìm” nhanh nhất, chỉ sau Thiên Tân (Trung Quốc).
Tính đến tháng 5/2024, tổng diện tích vùng bị sụt lún tại Thành phố Hồ Chí Minh đã lên đến gần 7.200ha. Các khu vực ven sông, kênh rạch chịu tác động nặng nề hơn, kéo theo tình trạng ngập lụt ngày càng gia tăng.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Trung Chơn, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh: Sụt lún tại Thành phố Hồ Chí Minh là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố, trong đó có 4 nguyên nhân chính gồm: Nhiều khu vực của thành phố nằm trên nền đất yếu, dễ bị nén lún. Các vùng có tốc độ lún hơn 10mm/năm thường thuộc nhóm này, ngay cả khi không có tác động từ xây dựng hay giao thông.
Tiếp đến là tải trọng từ giao thông (tải động) khi những nơi có lưu lượng xe tải, xe bồn, xe container lớn hoặc có tuyến đường sắt đô thị đi qua thường bị lún nhiều hơn do chịu tác động tải trọng liên tục. Ngoài ra, việc sụt lún còn do nguyên nhân của tình trạng đô thị hóa và xây dựng (tải tĩnh). Trong đó, sự gia tăng nhanh các công trình nhà ở, chung cư, cao ốc làm gia tăng áp lực lên nền đất. Việc khai thác nước ngầm quá mức là nguyên nhân chính gây sụt lún tại các khu vực như Gò Vấp, Tân Bình, Củ Chi (cũ).
Theo các chuyên gia, sụt lún không diễn ra đột ngột nhưng hậu quả lại tích tụ theo thời gian và ngày càng nghiêm trọng. Trong đó, hệ quả dễ nhận thấy nhất là tình trạng ngập lụt gia tăng. Bên cạnh đó, hạ tầng kỹ thuật bị ảnh hưởng đã làm tăng chi phí duy tu, sửa chữa.
Ở tầm vĩ mô, sụt lún là thách thức lớn đối với phát triển bền vững. Khi kết hợp với triều cường và nước biển dâng, nguy cơ “chìm dần” không còn là cảnh báo xa vời mà đang hiện hữu rõ ràng.
Cần hệ thống giám sát và giải pháp tổng thể
Trước thực trạng trên, các chuyên gia cho rằng Thành phố Hồ Chí Minh cần sớm triển khai các giải pháp đồng bộ, trong đó trọng tâm là xây dựng hệ thống giám sát và dự báo sụt lún.
Nhóm nghiên cứu của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Trung Chơn đề xuất ứng dụng kỹ thuật phân tích InSAR để theo dõi biến động bề mặt đất theo thời gian, từ đó xây dựng bản đồ sụt lún và dự báo xu hướng trong tương lai.
Thành phố cũng đang xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và trung tâm nghiên cứu mô phỏng, dự báo phát triển kinh tế-xã hội, đô thị và môi trường, hướng tới mục tiêu đô thị thông minh trong những năm tiếp theo.
Về phía địa phương, theo ông Lê Minh Nhựt, Phó Chủ tịch UBND Phường An Lạc nêu các giải pháp cụ thể gồm: Kiểm soát nền đất, gia cố cọc, thay thế lớp đất yếu bằng vật liệu có cường độ cao; đồng thời quản lý chặt chẽ quy hoạch xây dựng, hạn chế công trình lớn tại khu vực nền đất yếu.
Thành phố Hồ Chí Minh cũng đang siết chặt việc cấp phép khai thác nước ngầm, kiểm soát công suất khai thác để góp phần làm giảm tốc độ lún tại nhiều khu vực.
Các chuyên gia nhấn mạnh, thành phố cần kết hợp nhiều giải pháp như: Quản lý khai thác nước ngầm, điều chỉnh quy hoạch đô thị, kiểm soát tải trọng xây dựng, tăng cường không gian xanh để cải thiện khả năng thẩm thấu nước.
Sụt lún tại Thành phố Hồ Chí Minh không còn là nguy cơ tiềm ẩn mà đã trở thành một thực tế với những con số đáng báo động. Khi tốc độ lún vượt xa mực nước biển dâng, đô thị lớn nhất cả nước đang đứng trước thách thức kép từ tự nhiên và con người.
Để tránh viễn cảnh “chìm dần”, thành phố cần hành động quyết liệt hơn nữa, từ hoàn thiện hệ thống giám sát, dự báo đến điều chỉnh quy hoạch và kiểm soát phát triển đô thị nhằm tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững trong tương lai.
