Đổi mới quản lý hải quan, thúc đẩy tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp

Chiều 3/7, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại tổ về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan.

Thảo luận tại tổ, các ý kiến đại biểu bày tỏ tán thành với sự cần thiết sửa đổi Luật Hải quan nhằm cải cách thủ tục hải quan, thúc đẩy sự tuân thủ tự nguyện trên cơ sở phân loại mức độ tuân thủ pháp luật và mức độ rủi ro của người nộp thuế, người khai hải quan; tăng cường kiểm tra chặt chẽ với các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, nâng cao tính tuân thủ pháp luật hải quan...

Minh bạch tiêu chí, để tuân thủ trở thành lợi thế của doanh nghiệp

Đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn Cần Thơ) bày tỏ đồng tình với việc dự thảo bổ sung Điều 17a về quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan và áp dụng cơ chế quản lý theo mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Theo đó, doanh nghiệp chấp hành tốt sẽ được ưu tiên, giảm kiểm tra; ngược lại, doanh nghiệp không tuân thủ sẽ bị tăng cường kiểm tra, giám sát.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo Luật vẫn thiếu những quy định nền tảng về tiêu chí đánh giá, nguyên tắc xếp hạng mức độ tuân thủ quyền được biết kết quả đánh giá cũng như quyền khiếu nại hoặc đề nghị xem xét lại. Nếu chỉ giao Chính phủ quy định thì rất dễ phát sinh tâm lý doanh nghiệp không biết vì sao mình bị xếp loại thấp hoặc bị tăng mức kiểm tra.

Vì vậy, để góp phần nâng cao tính minh bạch và củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đối với cơ quan quản lý, đại biểu đề nghị bổ sung vào luật nguyên tắc việc đánh giá mức độ tuân thủ phải công khai tiêu chí, minh bạch quy trình; doanh nghiệp được tiếp cận kết quả đánh giá và có quyền đề nghị cơ quan hải quan xem xét lại khi có căn cứ.

Chung quan điểm, đại biểu Tạ Văn Đẹp (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung nguyên tắc công khai, minh bạch về tiêu chí đánh giá tuân thủ ở mức khái quát, đồng thời quy định cơ chế rà soát, cập nhật, giải trình khi thay đổi mức tuân thủ của doanh nghiệp nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người khai hải quan và nâng cao tính minh bạch trong quản lý rủi ro.

Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn Thanh Hóa) cho rằng, cần biến mức độ tuân thủ thành lợi ích thực tế của doanh nghiệp. Đại biểu phân tích: Một doanh nghiệp hoạt động 15 năm, hàng nghìn tờ khai không vi phạm, dữ liệu minh bạch không nên chịu mức độ kiểm tra gần giống doanh nghiệp mới thành lập, kim ngạch tăng đột biến, thường xuyên thay đổi trị giá hoặc mã hàng.

Trên cơ sở đó, đề nghị dự thảo Luật thể hiện rõ hơn nguyên tắc “phân tầng quản lý theo mức độ tuân thủ và rủi ro”; đồng thời, nếu quy định gia hạn kiểm tra thì phải xác định rõ “điều kiện, căn cứ, thẩm quyền và trách nhiệm giải trình”, tránh để thời hạn tối đa trở thành thời hạn thông thường.

Kiểm soát ứng dụng AI, bảo đảm quyền lợi người dân và doanh nghiệp

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm của các đại biểu Quốc hội là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động hải quan.

Đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn Cần Thơ) đánh giá cao chủ trương đưa AI và dữ liệu lớn vào quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ nhằm hiện đại hóa hoạt động hải quan. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, AI chỉ nên đóng vai trò là công cụ hỗ trợ, không thể trở thành căn cứ duy nhất để đưa ra các quyết định hành chính ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của doanh nghiệp.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc: “Các quyết định hành chính của cơ quan hải quan có ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân phải có sự kiểm soát của công chức có thẩm quyền; trường hợp sử dụng hệ thống tự động thì phải bảo đảm khả năng giải trình”. Đại biểu cho rằng, đây là yêu cầu phù hợp xu hướng quản trị hiện đại, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Trong xu thế chuyển đổi số, việc ứng dụng AI vào quản lý hải quan là tất yếu. Tuy nhiên, theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh), việc chỉ ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn mà không bổ sung các nội dung để xử lý khi sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong những trường hợp phát sinh nghĩa vụ hay hạn chế các quyền thì sẽ rất khó khăn.

Đại biểu đề xuất phải xác lập nguyên tắc: Việc sử dụng hệ thống tự động hay thuật toán AI trong quản lý hải quan phải bảo đảm tính hợp pháp, minh bạch, khả năng kiểm tra, truy vết và giám sát của con người. Đặc biệt, đối với các quyết định tự động từ AI làm phát sinh nghĩa vụ và áp dụng biện pháp gây bất lợi hoặc hạn chế quyền của người khai hải quan, phải có cơ chế xem xét lại bởi cơ quan có thẩm quyền để bảo đảm tính công bằng.

Liên quan tới hồ sơ hải quan, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho hay, thời gian qua, việc triển khai kê khai sử dụng chứng từ điện tử tốt. Chỉ ra một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay khi chúng ta sử dụng hệ thống dữ liệu tập trung, đại biểu đề xuất đưa thẳng vào luật một nguyên tắc: Cơ quan hải quan không yêu cầu người khai hải quan cung cấp lại thông tin, dữ liệu, chứng từ mà cơ quan nhà nước đã có hoặc có thể khai thác được từ Cơ chế một cửa quốc gia, Cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc hệ thống thông tin được kết nối, chia sẻ.