Ðộc đáo nghệ thuật chầm-riêng chà-pây

Ông Chau Nưng học chầm-riêng chà-pây từ năm mười sáu tuổi từ hai vị à-cha (người nam cao tuổi trong phum sóc người Khmer) tên Tà Chék và Tà Va ở chùa Sray-bơn. Tà Chék có hai đệ tử là Chau Nưng và Chau Lôn. Chau Nưng là người sáng dạ, tiếp thu nhanh nhất nên được sư trụ trì chùa Sray-bơn là Chau Sóc dạy thêm ngón nghề làm đàn. Do có năng khiếu bẩm sinh với âm nhạc nên chỉ vài tháng học thầy, Chau Nưng đã có thể tự mình biểu diễn tại một vài đám tiệc trong phum sóc, ngày hội, Tết Sen Dol-ta, Chol-chnam-Thmây...

Nghệ thuật trình diễn dân gian chầm-riêng chà-pây của đồng bào dân tộc Khmer có nguồn gốc từ khi nào thì chưa có một công trình khoa học cụ thể xác nhận. Thế nhưng, đến khoảng cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, chầm-riêng chà-pây trở nên phổ biến trong các phum sóc, trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng đồng bào Khmer miền Tây Nam Bộ. Do đặc trưng của chầm-riêng chà-pây mang nhiều yếu tố khắt khe, riêng cho nên rất ít người có thể chơi xuất sắc loại hình nghệ thuật này. Giờ đây, ở An Giang cũng chỉ còn duy nhất nghệ sĩ già Chau Nưng còn biết chơi chầm-riêng chà-pây mà thôi.

Nghệ thuật chơi chầm-riêng chà-pây gọi là đơn ca độc tấu hay "ca kể chuyện". Nhạc cụ chính là đàn chà-pây và chầm-riêng là hát diễn. Ðàn chà-pây thường được làm bằng cây gỗ mít hoặc cây lành canh. Thùng đàn có mặt trước rộng 37 cm, mặt sau 30 cm. Trên đàn có bộ phận mắc dây đàn gọi là ngựa đàn được vuốt cong vút, chạm trổ hoa văn độc đáo. Cần đàn dài 12 cm thường dùng gỗ hương, cẩm. Là nhạc khí hai dây duy nhất trong nghệ thuật âm nhạc của đồng bào Khmer. Ðàn có 12 phím theo hệ thống thang âm ngũ cung với đầy đủ sắc thái âm trầm ấm, sâu lắng, đặc biệt phù hợp với thể loại nhạc tự sự, diễn ca lắng đọng. Không gian và thời gian diễn ca của chầm-riêng chà-pây cũng không bó buộc, có khi thâu đêm suốt sáng, những lời ca này dứt lại vang lên giọng kể câu chuyện khác. Nó tựa như sử thi Tây Nguyên ấy, không một khuôn khổ đóng cứng. Riêng về điệu thức nghệ thuật chơi chầm-riêng chà-pây có: phát chây, phát chây cớt, som phol, som phol cok, angko reak chol pray sray, angko reak chol sray ros. Do vậy, nghệ thuật chầm-riêng chà-pây là nghệ thuật mở mà sự đồng điệu, hòa quyện và chất ngẫu hứng tạo nên sắc thái độc đáo vô cùng trong văn hóa văn nghệ dân gian chầm-riêng chà-pây của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Ngày 24-4-2013, nghệ thuật chầm-riêng chà-pây của đồng bào Khmer Nam Bộ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay là làm gì, làm thế nào để bảo tồn nghệ thuật chầm-riêng chà-pây cho các thế hệ mai sau.