Đất làm tranh ngọc

Châu Yên, "phố tranh ngọc"

Chợ Châu Yên (Yên Bái) không lớn nhưng nổi tiếng với những hàng bán tranh đá quý (tranh ngọc) khá lớn. Đá quý thì chỉ mua bán vào vài ba buổi sáng trong một tuần, còn chợ tranh thì lúc nào cũng mở cửa chờ đón khách thập phương. Ngoài những hàng bán tranh lớn tập trung ở khu chợ, nhiều cửa hàng tranh nhỏ nằm khuất trong những góc phố núi. Tranh được treo kín tường một quán cà phê kiêm tiệm ăn trông rất vui mắt và ông chủ sẵn sàng bán ngay nếu khách cần. Tranh bày la liệt trên sàn nhà một "cửa hiệu" kiêm xưởng sản xuất của một ông chủ tranh chỉ chừng ngoài 20 tuổi... Anh Trung, người quản lý một cửa hàng tranh ở phố chợ cho biết hầu hết tranh ở đây chủ yếu là để bày mẫu, còn khách mua loại nào hoặc số lượng lớn bao nhiêu  cũng có, thậm chí phục vụ chuyên chở đến tận nơi theo yêu cầu, chỉ cần đặt trước là được. Cứ nhìn mấy cơ ngơi đồ sộ của các ông chủ tranh là đủ biết nghề làm tranh ngọc đem lại lợi nhuận như thế nào.

Theo chân người dẫn đường, tôi đến cơ sở sản xuất tranh của anh Vũ Minh Mến, một người dân địa phương được coi là ông chủ khá thành đạt trong lĩnh vực sản xuất và kinh doanh tranh ngọc. Anh Mến cho biết có cả thợ khai thác nguyên liệu nên rất chủ động trong việc sản xuất. Với số vốn khá lớn dành dụm được, anh hoàn toàn có thể đáp ứng mọi yêu cầu làm tranh cho khách,  kể cả những bức tranh trị giá hàng trăm triệu đồng. Tranh ngọc vốn không có từ xa xưa mà mới du nhập vào từ hơn chục năm nay, nguồn gốc đâu từ Thái-lan. Khi chưa có nghề làm tranh ngọc, thứ phẩm đá quý là loại đá nhỏ hoặc cát đá quý bị người ta đổ đi hoặc bán rẻ cho thương nhân Thái-lan. Nhưng khi có người đem về vài bức tranh cẩn bằng ngọc quý mà chất ngọc ấy chưa chắc đã đẹp bằng chất đá quý của địa phương. Nguyên liệu thì quá sẵn nhưng chất liệu kết dính và nền cho bức tranh thì phải tìm hiểu. Nguyên liệu quan trọng nhất để kết dính những viên đá nhỏ cứng hơn sắt kia lại chỉ là keo con voi! Nhưng mỗi lọ keo này chỉ có vài ml nên có bức tranh phải dùng hết hơn trăm lọ keo. Còn nguyên liệu, thợ đá tận dụng những khu mỏ cũ để khai thác lại. Nguyên liệu này được xử lý rất cầu kỳ bằng acid rồi phân loại theo mầu sắc và kích cỡ. Đối với một số loại đá dùng làm nền được giã nhỏ như cám. Vì các loại đá này rất rắn nên thợ chỉ có thể giã thủ công. Cối giã bằng thép cũng có đế vững chãi, chày giã cũng bằng thép. Có loại đá rắn, giã cật lực cả ngày chỉ được khoảng 500 gram. Riêng nền tranh được làm bằng một loại phoocmica khá dày được nhập từ Trung Quốc. Một số bức tranh nhỏ, hoặc các bức lớn có nền được làm bằng đá trắng xẻ theo yêu cầu của người mua. Một thợ vẽ sẽ phác thảo bức tranh lên trên nền này. Chủ đề tranh khá đa dạng, từ tranh cổ Đông Hồ, tứ bình, tranh thuỷ mặc Trung Quốc, tranh cổ Hy Lạp, tranh thư pháp... đến những bức tranh phác họa theo ảnh chụp. Một nhóm thợ khác sẽ xếp hoặc đổ đá vụn theo phác thảo. Có điều thợ tranh không thể đổ hạt đá ào ào như họ muốn mà rải rất từ từ bằng những dụng cụ chuyên dụng. Bức tranh hoàn thiện đẹp hay xấu chủ yếu là tài của người đổ nguyên liệu vì họ phải vừa nhìn tranh gốc vừa đổ đá làm sao cho thật giống bản gốc từ đường nét, phối cảnh, phối mầu, độ sáng tối, nông sâu... Theo họ, công đoạn khó nhất là phối mầu sao cho hợp lý trong khi mầu sắc của nguyên liệu rất hạn chế. Thường thì giá trị của tranh không phụ thuộc vào kích cỡ mà phụ thuộc vào mầu sắc và yêu cầu của người mua. Mầu hồng và đỏ là đắt nhất vì phải dùng ruby để làm, sau đó là mầu xanh của saphire...

Bao giờ tranh ngọc Lục Yên có thương hiệu?

Theo đa số những người sản xuất kinh doanh tranh ngọc ở Lục Yên thì việc tổ chức sản xuất tranh, kể cả quy mô lớn không khó vì nguồn nguyên liệu ở đây khá dồi dào, địa phương lại tạo mọi điều kiện, nhưng cái khó nhất là khâu tiêu thụ sản phẩm. Lục Yên bây giờ có hơn 40 cơ sở sản xuất tranh ngọc với quy mô khác nhau. Tranh làm ra, chủ yếu ký gửi bán tại một số gallery ở Hà Nội và các tỉnh thành khác, nhưng khấu hao phần trăm và công vận chuyển khá lớn. Một chủ sản xuất tranh ở Lục Yên tấm tức kể lại rằng anh từng chứng kiến một bức tranh của mình được bán cho người nước ngoài với giá hơn 5.000 USD trong khi anh chỉ ký gửi với giá 12 triệu. Một số lượng tranh kha khá được đặt làm tặng  phẩm cao cấp cho các địa phương và khách quý, các cơ quan nước ngoài. Hiện tranh ngọc Lục Yên đã có mặt ở nhiều tỉnh, thành và một số nước trên thế giới. Theo ông Hoàng Đức Vượng - Bí thư Huyện ủy Lục Yên thì trong tương lai gần địa phương sẽ xây dựng một làng nghề sản xuất tranh ngọc có quy mô như một điểm tham quan du lịch hấp dẫn, mục tiêu là từng bước mở rộng thị trường và xây dựng thương hiệu tranh đá quý Lục Yên.