Đây không chỉ là câu chuyện gìn giữ di sản, mà còn là hành trình khơi dậy nội lực cộng đồng, biến “tài sản văn hóa” thành động lực phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao đời sống người dân.
Xã căn cứ cách mạng Nâm Nung là nơi hội tụ của nhiều dân tộc thiểu số như Mnông, Ê Đê, Dao, Tày, Thái… Mỗi cộng đồng mang theo những sắc thái văn hóa riêng biệt, góp phần tạo nên một chỉnh thể đa dạng, giàu bản sắc. Từ tín ngưỡng, phong tục, lễ hội cho đến âm nhạc, nghề thủ công, tất cả đan xen, hòa quyện, tạo thành dòng chảy văn hóa đặc sắc.
Nơi đây, cư dân bản địa người Mnông, Ê Đê vẫn lưu giữ hệ thống lễ hội phong phú gắn với chu kỳ đời người và sản xuất nông nghiệp. Trong khi đó, các cộng đồng dân tộc phía bắc di cư vào như Dao, Tày, Thái… lại mang đến những giá trị văn hóa mới, làm phong phú thêm đời sống tinh thần tại địa phương.
Trong không gian nơi đại ngàn Nâm Nung hôm nay, tiếng cồng chiêng ngân vang, những làn điệu dân ca mộc mạc, những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu… vừa là biểu tượng văn hóa, vừa là “ngôn ngữ” kể chuyện về lịch sử, về con người và mối quan hệ hài hòa với thiên nhiên. Tại bon Ja Ráh, nghệ nhân dân gian Mnông H’Brơi được đồng bào bản địa xem như “báu vật sống” của cộng đồng. Từ thuở nhỏ, bà đã say mê âm thanh cồng chiêng, lời dân ca của dân tộc mình.
Đến nay, bà không chỉ là người thực hành, mà còn là người truyền dạy, gìn giữ những giá trị quý báu ấy. Trong những đêm giao lưu văn hóa với du khách, giọng hát của bà vang lên giữa núi rừng, kể những câu chuyện về bon làng, về tình yêu và thiên nhiên. Qua đó, giá trị văn hóa được lan tỏa và tiếp nối qua các thế hệ. “Tôi luôn suy nghĩ nếu mình không dạy lại cho con cháu thì sau này tiếng chiêng, lời hát sẽ mất đi. Nay có du lịch cộng đồng, lớp trẻ càng hào hứng học hơn, tôi vui lắm”, nghệ nhân H’Brơi chia sẻ.
Hiện nay, xã Nâm Nung có hàng chục nghệ nhân am hiểu các loại hình văn hóa truyền thống, như cồng chiêng, dân ca, đan lát, dệt thổ cẩm… Nhiều người đã được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác bảo tồn và phát huy di sản. Từ vai trò dẫn dắt của các nghệ nhân, hoạt động bảo tồn văn hóa ở Nâm Nung không dừng lại ở phạm vi cá nhân, mà đã lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng.
Phụ nữ người Dao vẫn miệt mài thêu may trang phục truyền thống, truyền nghề cho thế hệ sau. Những nghi lễ quan trọng như lễ cấp sắc của dân tộc Dao vẫn được tổ chức trang trọng, giữ nguyên giá trị thiêng liêng. Các loại hình văn hóa phi vật thể như dân ca, cồng chiêng, nghề thủ công… được “đưa vào đời sống” thông qua các lớp truyền dạy, hoạt động sinh hoạt cộng đồng và phục vụ du lịch. Đáng chú ý, các lớp học đã thu hút sự tham gia nhiệt tình của thế hệ trẻ.
Sau lớp học đánh chiêng, các em đã gia nhập đội cồng chiêng của Nhóm Du lịch cộng đồng Yốk Nâm Nung. Với khả năng biểu diễn thuần thục, các em trở thành những hạt nhân mới trong các đội cồng chiêng, góp phần làm sống lại không gian văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại. Một trong những điểm sáng của Nâm Nung là chủ trương gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng. Đây là hướng đi phù hợp, tạo sinh kế ổn định, bền vững cho người dân.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nguyễn Xuân Danh cho biết, địa phương xác định bảo tồn văn hóa phải đi đôi với phát triển kinh tế. Thông qua các chương trình, dự án, địa phương đã hỗ trợ người dân khôi phục nghề truyền thống, tổ chức lớp truyền dạy, đồng thời đưa các giá trị văn hóa vào phục vụ du lịch. Các lớp tập huấn không chỉ giúp người dân nâng cao tay nghề, mà còn tiếp cận với thị trường, cải tiến mẫu mã sản phẩm, đáp ứng nhu cầu của du khách.
Những sản phẩm thổ cẩm, đan lát, rượu cần… dần trở thành hàng hóa có giá trị. Mô hình du lịch cộng đồng tại bon Ja Ráh đang từng bước hoàn thiện. Người dân chủ động tham gia tổ hợp tác sản xuất, cải tạo nhà cửa, xây dựng không gian văn hóa phục vụ khách tham quan.
Những đêm giao lưu văn nghệ, trải nghiệm làm nghề truyền thống đã trở thành “đặc sản” hấp dẫn du khách. Song song với phát triển du lịch, việc phục dựng các lễ hội truyền thống cũng được chú trọng. Nhiều nghi lễ như: Lễ cúng bến nước, lễ cầu mưa, lễ vào nhà mới… đã được khôi phục, góp phần giữ gìn “linh hồn” của cộng đồng. Mỗi lễ hội vừa là dịp sinh hoạt văn hóa, vừa là cơ hội để quảng bá hình ảnh địa phương, thu hút du khách.
Qua đó, du khách không dừng lại ở việc tham quan, mà có cơ hội được trải nghiệm, “sống cùng” văn hóa bản địa. Các đội văn nghệ truyền thống tại các bon làng được thành lập và duy trì hoạt động thường xuyên. Những tiết mục biểu diễn phục vụ cộng đồng đã góp phần giới thiệu văn hóa Nâm Nung tới du khách trong hành trình khám phá Công viên địa chất Đắk Nông.
Có thể nói, thành công lớn nhất của Nâm Nung không chỉ nằm ở việc khôi phục các giá trị văn hóa, mà còn ở sự thay đổi trong nhận thức của người dân. Trước đây, văn hóa đôi khi bị xem là “di sản để trưng bày”, nay đã trở thành “giá trị sống”, gắn liền với sinh kế và sự phát triển cộng đồng.
“Nhận thức của người dân đã thay đổi rõ rệt. Văn hóa không còn là cái gì xa vời, mà là nguồn lực để phát triển. Khi người dân thấy được lợi ích thiết thực, họ sẽ tự giác gìn giữ và phát huy”, ông Nguyễn Xuân Danh nhấn mạnh. Thực tiễn tại Nâm Nung cho thấy, bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch không phải là hai mục tiêu tách rời, mà song hành, hỗ trợ nếu có cách làm phù hợp.
Việc phát huy vai trò của nghệ nhân, khơi dậy nội lực cộng đồng, kết hợp với chính sách hỗ trợ của Nhà nước đã tạo nên một mô hình phát triển bền vững. Ở đó, văn hóa vừa được gìn giữ, vừa trở thành “đòn bẩy” thúc đẩy kinh tế, nâng cao đời sống người dân.
