Côn Sơn, nơi bảo vật lưu giữ hồn xưa

Chùa Côn Sơn, tên chữ là Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự, dân gian quen gọi là chùa Hun là một trong những trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm. Trải qua nhiều thế kỷ, chiến tranh và những biến thiên của lịch sử, diện mạo ngôi chùa có những đổi thay, song nhiều dấu tích cổ vẫn được gìn giữ. Trong số đó, ba bảo vật quốc gia là những chứng tích đặc biệt quý giá, giúp du khách hình dung rõ hơn về lịch sử hình thành, phát triển của di tích, đồng thời nhận diện những thành tựu nổi bật của mỹ thuật truyền thống.

Trước hết là bia Thanh Hư Động, một trong những hiện vật tiêu biểu gắn với lịch sử Côn Sơn thời Trần. Tấm bia bằng đá xanh, được tạo tác thời vua Trần Duệ Tông (trị vì 1372-1377), cao 165 cm, rộng 95 cm, dày 17 cm đặt trên lưng rùa đá. Mặt trước bia nổi bật ba chữ “Thanh Hư Động” cùng những họa tiết lưỡng long chầu nhật được chạm khắc tinh xảo. Năm 1602, trong quá trình trùng tu chùa Côn Sơn, có lẽ bài minh ở mặt sau bia đã bị mờ hết chữ nên nhà sư Mai Trí Bản cho khắc văn bia “Côn Sơn Tư Phúc tự bi”, ghi lại việc tu tạo chùa và công đức của những người tham gia.

Tấm bia là dấu tích của một giai đoạn lịch sử, phản ánh mối liên hệ giữa các nhân vật lịch sử triều Trần với vùng đất Côn Sơn, nơi từng là một trung tâm quan trọng của Phật giáo Trúc Lâm. Bia Thanh Hư Động được công nhận là bảo vật quốc gia đợt 4, theo Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25/12/2015 của Thủ tướng Chính phủ.

Bia Thanh Hư Động đưa người xem trở về dấu ấn vương triều Trần, còn bia Côn Sơn Tư Phúc tự bi lại kể câu chuyện về quá trình phục hưng, tu bổ ngôi cổ tự vào đầu thế kỷ 17. Được tạo tác năm 1607 thời vua Lê Kính Tông (trị vì từ 1599-1619), tấm bia bằng đá xanh có hình lục lăng, sáu mái, chóp nhọn và chân đế tạo hình cánh sen. Các mặt bia được bố trí hài hòa, kết hợp giữa phần văn tự và những họa tiết trang trí mang phong cách nghệ thuật thời Mạc; hình tượng rồng, hoa sen và cách tổ chức bố cục trên sáu mặt bia tạo nên giá trị tạo hình riêng.

Nội dung bia ghi lại đợt đại trùng tu chùa Côn Sơn năm 1607 do thiền sư Mai Trí Bản khởi xướng, cùng sự đóng góp của các quan lại, quý chức, thiện nam, tín nữ. Những hạng mục được đề cập gồm thiêu hương, tiền đường, hậu đường, hành lang hai bên, tam quan và thượng điện. Qua những dòng chữ đã có chỗ mờ theo thời gian, người đọc vẫn nhận ra tinh thần chung sức của cộng đồng trong việc dựng xây, bảo vệ chốn thờ tự. Bia Côn Sơn Tư Phúc tự bi được công nhận là bảo vật quốc gia đợt 6, theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017 của Thủ tướng Chính phủ.

Trong không gian chính điện chùa Côn Sơn, bộ tượng Tam Thế Phật hiện diện bằng hình khối, đường nét và vẻ an nhiên của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo. Bộ tượng có niên đại thời Lê Trung Hưng, gồm ba vị: Phật Quá Khứ, Phật Hiện Tại và Phật Vị Lai, tên gọi đầy đủ là “Tam Thế thường trụ diệu Pháp thân” biểu đạt quan niệm về sự tồn tại xuyên suốt ba thời, hàm chứa giá trị tư tưởng, giúp người chiêm bái hướng đến sự tĩnh tại, lòng từ bi và những điều thiện lành.

Điểm đặc biệt của bộ tượng nằm ở phong cách tạo hình. Các pho tượng có khuôn mặt phúc hậu, đường nét được xử lý tỉ mỉ, tạo cảm giác thanh thoát mà vẫn vững chãi. Đáng chú ý là kiểu khoác áo cà sa để hở vai phải, một đặc điểm hiếm gặp trong nghệ thuật tượng Phật cổ ở Việt Nam. Cách thể hiện này góp phần tạo nên diện mạo riêng của bộ tượng, đồng thời phản ánh sự phong phú trong quan niệm thẩm mỹ và kỹ thuật tạo tác của nghệ nhân xưa.

Tam Thế Phật là bộ tượng cổ nhất tại chùa Côn Sơn, là hiện vật gốc độc bản, phản ánh đầy đủ cấu trúc của hệ tượng Tam Thế vốn là bộ tượng quan trọng hàng đầu trong các điện thờ Phật ở miền bắc Việt Nam. Bộ tượng được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia đợt 12, theo Quyết định số 73/QĐ-TTg ngày 18/1/2024.