Có phải "bình" mới nhưng "rượu" cũ?

Chỉ có Việt Nam có hệ bán công!

Trường bán công, hiểu một cách nôm na, đó là hệ trường tồn tại theo kiểu 1/2 của Nhà nước, 1/2 còn lại, do học sinh đóng góp. "Của Nhà nước" ở đây là cơ sở vật chất. Còn lại, lương giáo viên, chi phí mua sắm trang thiết bị... đều phụ thuộc vào mức học phí do học sinh đóng góp.

Tính đến nay, hệ trường bán công tồn tại ở TP Hồ Chí Minh hơn 10 năm. Cũng cần nhắc hoàn cảnh ra đời của hệ trường này. Do ngân sách dành cho giáo dục eo hẹp, trong khi thành phố muốn đầu tư kinh phí để phát triển giáo dục ngoại thành nên phải chuyển một số trường công lập từ bậc mầm non đến trung học phổ thông ở nội thành sang bán công bằng hình thức tăng học phí hệ trường này gấp 5 lần để các trường này tự trang trải mà không cần kinh phí Nhà nước cấp.

Quan niệm xã hội cho rằng đây là trường loại 2 (hệ B) bởi lẽ các trường này mở rộng "đầu vào" và thu học phí cao ngất. Mùa tuyển sinh đầu cấp năm nào cũng vậy, học sinh sau khi bị "dạt" ra từ các trường công lập mới nghĩ đến các trường bán công. Và, học sinh vào các trường bán công đa số là con em của những gia đình khó khăn là dân nhập cư không có hộ khẩu thành phố.

Nhà giáo ưu tú Chu Xuân Thành cho rằng sự tồn tại của trường bán công là bất bình thường, chỉ có ở Việt Nam mới có bởi xét cho cùng, chương trình học, giáo viên cũng như cơ sở vật chất ở trường bán công không khác gì trường công lập, trong khi đó học sinh bán công (đa số là con nhà nghèo) lại phải đóng học phí cao hơn học sinh công lập. Có một nghịch lý tồn tại bấy lâu nay ở hệ trường bán công, đó là thu nhập giáo viên phụ thuộc hoàn toàn vào học phí nhưng khung học phí lại do thành phố quy định.

Do vậy, tất cả các trường bán công đều gặp khó khăn vì thu không đủ chi. Đã nhiều lần, Sở GD-ĐT kiến nghị HĐND TP cho tăng học phí ở hệ trường bán công để "nuôi" giáo viên nhưng không được thông qua. Cuối cùng, không còn cách nào khác, các trường phải mở rộng sĩ số học sinh đến mức tối đa để tăng thêm nguồn thu. Điều này ảnh hướng rất lớn đến chất lượng dạy và học.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, trong suốt nhiều năm qua, lương giáo viên bán công bao giờ cũng thấp hơn công lập, trong khi công việc thì nặng nề hơn vì sức học của học sinh bán công yếu hơn công lập trong khi sĩ số học sinh thì lúc nào cũng vượt chuẩn quy định.

Giáo viên ở trường bán công khu vực TP Hồ Chí Minh được chia thành 3 "đẳng cấp" khác nhau: Giáo viên biên chế (số lượng rất ít) giáo viên hợp đồng dài hạn và giáo viên công nhật hưởng lương theo tiết dạy. Mức thu nhập cũng như vị trí, vai trò của mỗi "đẳng cấp" rất khác nhau mặc dù tất cả đều phụ thuộc vào mức đóng góp của học sinh.

Vẫn chưa có lối ra?

Chỉ còn hơn 1 tháng nữa, Luật Giáo dục (sửa đổi) sẽ có hiệu lực. Theo đó, sẽ không còn loại hình bán công trong giáo dục.

Nghị quyết 05/NQ-CP của Chính phủ ban hành ngày 18-4-2005 cũng ghi rõ: "Không duy trì các cơ sở bán công, các lớp bán công trong trường công". Vậy, số phận của 90 trường bán công trên địa bàn thành phố sẽ ra sao?

Theo Quyết định số 20/QĐ BGD-ĐT về phê duyệt Đề án "Quy hoạch phát triển xã hội hóa giáo dục giai đoạn 2005-2010" và theo Văn bản hướng dẫn số 6290 của Bộ GD- ĐT thì, các cơ sở giáo dục bán công sẽ được chuyển sang loại hình ngoài công lập gồm dân lập và tư thục.

Thạc sĩ Huỳnh Công Minh, Giám đốc Sở GD-ĐT TP Hồ Chí Minh cho rằng việc chuyển các trường bán công sang trường dân lập hay tư thục sẽ không khả thi vì các trường bán công ở TP Hồ Chí Minh có những đặc điểm riêng, ngoài cơ sở vật chất còn có những giá trị vô hình nên không thể định giá để "bán" cho tư nhân được.

Vì vậy, Sở GD-ĐT TP Hồ Chí Minh đã lập đề án trình lãnh đạo thành phố với nội dung: Chuyển các trường bán công trở về trường công lập nhưng hoạt động theo kiểu tự chủ tài chính. Điểm "nổi bật" nhất của đề án này, đó là biển hiệu của các trường sẽ mất đi chữ "bán công" và học phí sẽ... tăng cao hơn hiện tại!

Bà N.N.L, Phó Hiệu trưởng trường THPT bán công M nói : Nếu tự chủ tài chính, chúng tôi sẽ tính toán sao cho không còn cảnh "thu không đủ chi" như bấy lâu nay. Điều này có nghĩa là phải tăng học phí, còn tăng như thế nào còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó yếu tố quan trọng nhất là sĩ số học sinh.

Nhiều ý kiến phụ huynh bày tỏ lo ngại bởi nếu đề án này được thực hiện thì, các trường công lập tự chủ tài chính vẫn là trường công lập loại 2, "đầu vào" mở rộng cho con em những gia đình khó khăn, không có hộ khẩu thành phố nhưng phải đóng học phí cao ngất trời!

Có lẽ, do vấn đề học phí rất nhạy cảm nên đề án do Sở GD-ĐT TP Hồ Chí Minh chưa được lãnh đạo UBND TP Hồ Chí Minh thông qua. Ông Nguyễn Thành Tài, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh đề nghị Sở GD-ĐT làm lại đề án với những giải pháp cụ thể sau khi trưng cầu ý kiến của các nhà khoa học, nhà giáo, các cơ quan, ban ngành có liên quan.

Theo ông Nguyễn Thành Tài việc chuyển đổi các trường bán công sang công lập là phù hợp nhưng cần phải thận trọng khi thực hiện. Cần thiết, thành phố phải lập Hội đồng thẩm định để xem xét, chỉ trường nào có đủ điều kiện thì mới thực hiện tự chủ tài chính. Cũng có thể, trong quá trình thực hiện, phải "bán" đi một số trường, lấy kinh phí đầu tư xây trường ở những vùng sâu, vùng xa.