Lục địa Đen đã đưa vấn đề nước và vệ sinh vượt ra khỏi khuôn khổ dịch vụ cơ bản để trở thành những trọng tâm ưu tiên trong chương trình nghị sự chiến lược gắn liền Mục tiêu phát triển bền vững (SDG) số 6 của Liên hợp quốc. Bảo đảm an ninh nguồn nước góp phần quan trọng giải quyết các thách thức phát triển lớn mà châu Phi đang phải đối mặt.
Nguồn nước đóng vai trò là chất xúc tác cho chuyển đổi kinh tế, khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, y tế công cộng và ổn định khu vực. Tuy nhiên, thách thức đặt ra vô cùng lớn khi châu Phi chịu tổn thương nặng nề trước tình trạng biến đổi khí hậu dù lượng phát thải thấp. Khan hiếm nước và thiếu nước sạch đang làm suy yếu sức khỏe, năng suất, an ninh lương thực và sự phát triển kinh tế của châu Phi. Biến đổi khí hậu khiến lượng mưa ngày càng trở nên khó dự đoán hơn và những cú sốc liên quan khí hậu đã và đang làm giảm năng suất nông nghiệp, gây thiệt hại cho một số nền kinh tế châu Phi lên tới 5% GDP mỗi năm.
Theo ông Claver Gatete, Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc kiêm Thư ký điều hành Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Phi, hơn 400 triệu người ở châu lục này vẫn thiếu nước sạch, trong khi hơn 700 triệu người chưa được tiếp cận với hệ thống vệ sinh an toàn.
Khu vực Sahel là một trong những “điểm nóng” điển hình của tình trạng khan hiếm nước. Tại đây, nhiệt độ tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu, lượng mưa ngày càng thất thường và các đợt hạn hán kéo dài đã làm gia tăng áp lực đối với nông dân, người chăn nuôi và nguồn nước.
Tại vùng Sừng châu Phi, hạn hán nghiêm trọng trong những năm gần đây làm suy yếu sinh kế và trầm trọng thêm tình trạng di cư, trong khi các nhóm vũ trang lợi dụng sự bất mãn của cộng đồng và sự suy giảm năng lực quản trị để mở rộng hoạt động.
Theo các nghiên cứu, trong nửa cuối năm 2025, lượng mưa ngắn hạn tại phần phía Đông vùng Sừng châu Phi, gồm Somalia, miền Đông Kenya và miền Đông Ethiopia thấp hơn mức trung bình; còn mùa mưa dài (từ tháng 3 đến tháng 5/2026) cũng suy giảm đáng kể, làm xấu thêm triển vọng về sản xuất nông nghiệp, nguồn nước và chăn thả gia súc.
Châu Phi có nguồn năng lượng tái tạo dồi dào, dân số trẻ nhất thế giới và nhiều khoáng sản chiến lược cần thiết cho quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, tương lai của châu Phi không phụ thuộc vào việc theo đuổi các ưu tiên riêng lẻ, mà phụ thuộc vào việc kết nối an ninh nguồn nước, công nghiệp hóa, hành động vì khí hậu, tài chính và hội nhập khu vực thành một chương trình nghị sự phát triển.
Hướng tới các mục tiêu của Chương trình nghị sự 2063, Tầm nhìn Nước châu Phi 2063 đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia trong châu lục, bởi dòng nước không chịu sự chi phối của các đường biên giới. Các dòng sông, hệ thống nước ngầm và lưu vực nối liền các lãnh thổ và cộng đồng, khiến sự gắn kết khu vực trở thành yếu tố bắt buộc đối với công tác quản lý nguồn nước bền vững.
Các vấn đề về nguồn nước thường có tác động xuyên biên giới khi cân bằng nguồn nước của một lưu vực sông có thể phụ thuộc vào những diễn biến ở quốc gia khác. Trong bối cảnh đó, quan hệ đối tác giữa các quốc gia châu Phi có thể củng cố an ninh nguồn nước, hỗ trợ phát triển kinh tế và thúc đẩy hợp tác hòa bình đối với các nguồn tài nguyên được chia sẻ.
Dự án Nước vùng cao Lesotho giữa Nam Phi và Lesotho được xem như một minh chứng cho việc chia sẻ nguồn nước xuyên biên giới để thúc đẩy hội nhập và cung cấp nguồn nước cho hệ thống sông Vaal phục vụ vùng kinh tế Gauteng. Đáng chú ý, an ninh nguồn nước còn gắn liền trực tiếp với bình đẳng giới khi phụ nữ và trẻ em thường gánh chịu hậu quả nặng nề nhất của tình trạng thiếu nước.
Do đó, việc cải thiện hệ thống cung cấp nước không chỉ giải quyết bài toán an sinh mà còn trực tiếp tạo sinh kế, nâng cao quyền năng cho phụ nữ. An ninh nguồn nước trở thành một trong những nhân tố quan trọng quyết định sự thành bại của lộ trình hướng tới các mục tiêu phát triển của châu Phi.
