Hình thành thể chế mới!
Dự án tuyến metro số 2 có tổng chiều dài khoảng 11,3 km, đi qua các quận 1, 3, 10, 12, Tân Bình và Tân Phú trước đây. Dự án cũng là một trong những tuyến đường sắt đô thị trọng điểm, đóng vai trò kết nối khu trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh với phía Tây Bắc thành phố. Dự án có thời gian thực hiện thủ tục đầu tư đã 10 năm nay. Tuy nhiên nhờ áp dụng thí điểm cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 188 của Quốc hội nên dự án đã chuyển từ nguồn vốn ODA sang vốn đầu tư công, cho phép rút gọn thủ tục phê duyệt để đẩy nhanh tiến độ khởi công. Đây chính là yếu tố đặc biệt quan trọng khi Thành phố Hồ Chí Minh đặt mục tiêu phát triển mạng lưới metro quy mô lớn trong vài thập niên tới, thay vì từng tuyến nhỏ kéo dài hàng chục năm qua.
Theo Ban Quản lý Đường sắt Đô thị Thành phố Hồ Chí Minh (MAUR), việc chuyển đổi sang hình thức tổng thầu EPC giúp tập trung trách nhiệm pháp lý, kỹ thuật và tiến độ về một đầu mối duy nhất. Nhà thầu EPC (Thiết kế - Cung cấp thiết bị - Thi công xây dựng) sẽ chịu trách nhiệm toàn bộ từ khâu thiết kế chi tiết, mua sắm thiết bị, thi công xây dựng cho đến bàn giao vận hành thử, qua đó lựa chọn đối tác có đủ điều kiện đảm bảo tiến độ và chất lượng dự án. Nếu thực hiện mô hình này sẽ khắc phục tình trạng chồng chéo thủ tục, kéo dài thời gian thẩm định như đã từng thực hiện với tuyến metro số 1 (Bến Thành- Suối Tiên), tuyến đường sắt đầu tiên mà Thành phố đầu tư xây dựng bằng nguồn vốn ODA. Đặc biệt việc xử lý phát sinh kỹ thuật trong quá trình thi công nhanh hơn do không cần điều phối nhiều nhà thầu. Gói tổng thầu EPC của tuyến metro số 2 được chia thành 6 nhóm nội dung chính. Trong đó, yếu tố quan trọng hàng đầu là lựa chọn tiêu chuẩn kỹ thuật, được xây dựng trên nền tảng chuẩn châu Âu (EN), kết hợp tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và bổ sung các tiêu chuẩn của Nhật Bản, Trung Quốc ở những lĩnh vực chưa được quy định. Tham dự cùng dự án trong vai trò nhà thầu chính là Liên danh nhà thầu EPC (Tổng thầu là Thaco - Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải), với năng lực tổ chức, quản lý dự án và kinh nghiệm thực tiễn trong các công trình trọng điểm. Đáng chú ý, nhà thầu EPC sẽ chịu trách nhiệm đào tạo đội ngũ vận hành, chuyển giao công nghệ điều khiển, lập hồ sơ hoàn công và bảo hành công trình trong hai năm sau bàn giao.
Hình thành lực lượng vận hành metro trong tương lai
Theo MAUR, nhiều liên danh trong nước bắt đầu đề xuất quan tâm làm tổng thầu EPC cho các dự án metro. Đơn cử liên danh Đèo Cả - Fecon - Powerchina - Sucgi kiến nghị tham gia tuyến số Metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương) và một số tuyến khác tại Thành phố Hồ Chí Minh. Liên danh DCH gồm Tập đoàn Đại Dũng, Tổng công ty Xây dựng số 1 và Tập đoàn Hòa Phát cũng đề xuất làm tổng thầu tuyến Metro số 2, tuyến Thủ Thiêm - Long Thành và tuyến từ Thành phố mới Bình Dương đến Suối Tiên. Trên thực tế Doanh nghiệp Việt thường đảm nhận thi công các hạng mục cầu cạn, nhà ga, kết cấu móng, tường chắn, vận hành máy khoan hầm TBM (Tunnel Boring Machine), cung cấp thiết bị và vật tư phục vụ công tác khoan hầm... Trong khi đó, các công nghệ chủ chốt như máy đào hầm TBM, hệ thống tín hiệu, điều khiển tàu tự động, hệ thống cơ điện tích hợp đều do các nhà cung cấp nước ngoài đảm nhiệm.
Ông Vũ Văn Vịnh, Giám đốc Ban Quản lý dự án 2 thuộc Ban Quản lý Đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá: Cơ chế tổng thầu sẽ giúp năng cao năng lực và chuẩn hóa mô hình EPC cũng như hình thành lực lượng vận hành metro trong tương lai. EPC không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là bước tiến thể chế trong quản lý đầu tư hạ tầng đô thị. Nếu áp dụng thành công, Thành phố Hồ Chí Minh có thể tạo “hình mẫu” cho các đô thị lớn khác trong phát triển hệ thống giao thông khối lượng lớn. Cùng với mô hình EPC, những điểm đột phá về công nghệ của tuyến metro số 2 chính là việc làm chủ công nghệ trong nước của nhà đầu tư đối với tuyến metro này cũng như các tuyến metro sắp tới. Đặc biệt dự án sẽ được nâng cấp lên mức độ tự động hóa cao nhất hiện nay (GoA4) trong lĩnh vực vận hành đường sắt đô thị. Công nghệ này cho phép các đoàn tàu vận hành hoàn toàn tự động, không cần sự can thiệp trực tiếp của lái tàu hay nhân viên trên tàu, giúp tối ưu hóa hiệu suất và độ an toàn tuyệt đối. Theo định hướng quy hoạch, hệ thống metro của Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục mở rộng mạnh mẽ trong giai đoạn tới nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng tăng của người dân. Các tuyến đường sắt đô thị không chỉ đóng vai trò là phương tiện vận tải công cộng hiện đại, mà còn là động lực định hình lại cấu trúc không gian đô thị theo hướng phát triển bền vững. Theo đó, Thành phố Hồ Chí Minh ướng tới mục tiêu hoàn thành 6 tuyến đường sắt đô thị vào năm 2030 với tổng chiều dài khoảng 187km và hoàn thành khoảng 355km vào năm 2035. Giai đoạn 2035-2045 sẽ đầu tư thêm 155 km, nâng tổng chiều dài toàn mạng lưới lên 510 km và ước tính chi phí đầu tư cho hai giai đoạn khoảng 67 tỷ USD. Đây là nhiệm vụ hết sức nặng nề, đòi hỏi thành phố phải đổi mới mô hình quản lý đầu tư và tăng cường tính chủ động trong triển khai dự án.
Để thúc đẩy tiến độ, Chính phủ đã ban hành cơ chế chính sách đặc thù cho Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh trong đầu tư phát triển đường sắt đô thị. Theo đó mỗi năm, ngân sách trung ương sẽ bổ sung 209.000 tỷ đồng cho Thành phố Hồ Chí Minh để thực hiện các dự án đường sắt đô thị cho thấy việc đẩy nhanh tiến độ và thủ tục đầu tư là cấp bách hơn bao giờ hết.
