Khung cảnh nhộn nhịp ấy là biểu tượng cho sức sống của vùng biển miền trung, nhưng cũng đồng thời đặt ra một yêu cầu cấp thiết: Làm thế nào kiểm soát triệt để việc khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) nhằm đem lại sự minh bạch, bền vững cho các nguồn lợi từ biển?
Tại cửa ngõ cảng cá Quy Nhơn, nơi mỗi năm đón khoảng 11.000 lượt tàu thuyền ra vào, những nỗ lực chấn chỉnh và kiểm soát tình trạng khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đang diễn ra quyết liệt hơn bao giờ hết.
“Cuộc chiến” nơi cửa biển
Mục tiêu tăng trưởng kinh tế thủy sản rõ ràng không thể tách rời việc tuân thủ các quy định quốc tế và chủ trương của Đảng, Nhà nước về chống khai thác hải sản IUU. Chỉ cần một sơ hở, nguy cơ “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu (EC) sẽ siết chặt hơn, khiến ngành thủy sản chịu thiệt hại nặng nề.
Năm 2025, tổng giá trị hàng hóa thông qua cảng Quy Nhơn vượt hơn 4.000 tỷ đồng, phục vụ sinh kế cho hơn 70.000 lao động. Nhưng con số ấy cũng tỷ lệ thuận với áp lực đặt lên Ban Quản lý cảng cá: Làm sao để mọi sản lượng đều minh bạch, mọi tàu thuyền đều tuân thủ, không để lọt bất kỳ trường hợp nào liên quan khai thác IUU?
“Hiện nay, 100% tàu cập cảng Quy Nhơn đều phải khai báo trước một giờ, cập nhật đầy đủ lịch trình, giấy tờ thuyền viên và nhật ký khai thác lên phần mềm điện tử eCDT. Chỉ những hồ sơ tuân thủ mới được phép bốc dỡ, mua bán sản phẩm tại cảng”, ông Nguyễn Anh Dũng, Phó Giám đốc Ban Quản lý cảng cá khẳng định.
Năm 2025, cảng Quy Nhơn đã tiếp nhận 11.290 lượt xuất bến và 10.893 lượt nhập bến; sản lượng đạt gần 30.400 tấn thủy sản các loại. Riêng ba tháng đầu năm 2026 đã có 3.773 lượt nhập và 3.785 lượt xuất bến, với tổng sản lượng đạt 4.372 tấn. Tỷ lệ thu nộp nhật ký khai thác và đăng ký điện tử đạt tuyệt đối với nhóm tàu xa bờ, nhất là sau khi áp dụng eCDT vào khâu xuất nhập bến.
Từ tháng 4/2024, Ban Quản lý cảng cá áp dụng phần mềm truy xuất nguồn gốc điện tử eCDT VN. Các thao tác khai báo qua eCDT vừa minh bạch, vừa triệt tiêu khả năng “làm giả” hay “hợp thức hóa hồ sơ” như trước kia.
“Dữ liệu cập nhật trên máy nên không sửa được như ghi sổ tay, việc này đã giảm thiểu rủi ro”, ông Dũng cho biết.
Song song với đó là các hoạt động kiểm tra hồ sơ pháp lý, truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ trong giám sát hành trình (VMS). Bất kỳ tàu nào mất kết nối VMS đều bị rà soát, phối hợp cùng nhà mạng và lực lượng biên phòng xử lý triệt để.
Một trong những lo ngại lớn nhất của công tác chống khai thác IUU là việc “né cảng”, bán cá ngoài thị trường tự phát để trốn tránh khai báo, hợp thức hóa hồ sơ. Tuy nhiên, ông Nguyễn Anh Dũng khẳng định: “Tàu không đủ giấy tờ, không đăng ký, bị bắt buộc ở nhà, xã phường quản lý từng chiếc tàu. Cán bộ biên phòng, địa phương giám sát liên tục. Bây giờ không có trường hợp nào phớt lờ quy định như cũ nữa”.
Thực tế đã cho thấy hệ quả của việc không khai báo rất rõ ràng: Cá bán không đúng quy định bị các doanh nghiệp trả giá rẻ, vì không xác nhận được nguồn gốc để xuất khẩu. Sự thay đổi nhận thức đang lan tỏa rõ rệt trong cộng đồng ngư dân sau một thời gian tuyên truyền, kiểm soát gắt gao.
Nỗ lực vì mục tiêu xuất khẩu bền vững, gỡ “thẻ vàng” cho thủy sản Việt Nam
Bên cạnh vấn đề chuyển đổi số, khó khăn lớn nhất của Ban Quản lý cảng cá lúc này chính là... thiếu nhân lực! Trong mùa cao điểm, mỗi ngày đơn vị phải kiểm soát, hướng dẫn hàng trăm lượt tàu thuyền xuất nhập; áp lực lớn nhưng nhân sự còn mỏng. “Nếu phần mềm eCDT hoàn thiện, khối lượng công việc sẽ giảm gần 50%, chúng tôi chỉ cần tập trung giám sát thực tế và tỷ lệ sai sót có thể giảm đến mức thấp nhất”, ông Dũng bày tỏ.
Đây là mong mỏi khi chuẩn bị tiếp đoàn thanh tra EC lần tới. Ban Quản lý cảng cá cũng kiến nghị tỉnh Gia Lai và ngành chức năng một số vấn đề then chốt: Đầu tư máy móc, hệ thống camera AI kiểm soát lượng phương tiện ra vào, lắp hệ thống cân điện tử, hỗ trợ đào tạo nhân sự, tăng kinh phí duy tu bảo dưỡng hạ tầng cảng... Tất cả nhằm tiệm cận chuẩn quốc tế về truy xuất nguồn gốc và kiểm soát IUU.
Chủ tàu Nguyễn Chí Thành (tàu BĐ-91277), người từng “ngán ngẩm” vì quy trình khai báo rườm rà, nhưng nay đã thuần thục thao tác eCDT trên điện thoại. “Ban đầu tôi khá bỡ ngỡ, nhưng bây giờ chỉ thao tác mấy phút là xong. Làm đúng mình có quyền tự tin khi xuất bán, không sợ bị loại lô như xưa”, ông Thành chia sẻ.
Tương tự, chủ tàu Phan Thanh Trưởng (tàu BĐ-91052) cho biết chính việc được cán bộ hướng dẫn tận nơi, hỗ trợ thao tác phần mềm điện tử đã giúp ông và nhiều bà con yên tâm, chủ động hơn mỗi chuyến ra khơi. “Sinh kế ngư dân thật sự gắn liền với việc tuân thủ quy định. Làm tốt ở cảng này thì cập bến cảng khác cũng không lo gì, mọi nơi đều tiến tới số hóa rồi”, ông Trưởng nói thêm.
Kết quả nêu trên phản ánh sự chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức và hành động của cộng đồng ngư dân. Khi quyền lợi gắn liền với trách nhiệm, việc tuân thủ khai báo, minh bạch nguồn gốc trở thành “người bạn đồng hành” chứ không còn là gánh nặng bắt buộc.
Dẫu chủ trương rõ ràng, hành động quyết liệt, song quá trình chuyển mình của cảng cá Quy Nhơn cũng không ít gian nan. Áp lực số lượng tàu tăng vọt mỗi mùa cá, nhân lực quản lý chưa đáp ứng kịp, công nghệ còn có lúc trục trặc, thiết bị VMS cũ dễ mất sóng... Tất cả đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng, liên tục đào tạo nâng cao kỹ năng cho cán bộ. Những kiến nghị về đầu tư hạ tầng, nâng cấp cơ sở vật chất, bổ sung nhân lực cần nhận được sự quan tâm mạnh mẽ hơn từ cấp trên.
Kiểm soát nguồn gốc hải sản không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là “giấy thông hành” chiến lược để Việt Nam tiếp tục giữ vững thị trường xuất khẩu, nhất là châu Âu. Bằng việc chuyển đổi số, siết chặt kiểm tra, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao ý thức ngư dân, cảng cá Quy Nhơn đang góp phần quyết định vào thành công chung của ngành thủy sản trước thách thức hội nhập và phát triển bền vững.
Giám đốc Ban Quản lý cảng cá Đào Xuân Thiện chia sẻ: “Ban Quản lý cảng sẽ tiếp tục triển khai quản lý chặt chẽ tàu thuyền xuất nhập bến, phối hợp các đơn vị chức năng xử phạt nghiêm các trường hợp vi phạm, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý như nhật ký khai thác điện tử, phần mềm eCDT, Vnfishbase, tổ chức tập huấn cho cán bộ, ngư dân, từng bước đưa hoạt động chống khai thác IUU vào nền nếp, tiến tới mục tiêu lớn nhất là gỡ “thẻ vàng” cho thủy sản Việt Nam”.
