Tràn lan sách biên soạn ẩu, chất lượng kém
Những năm gần đây, kinh tế - xã hội ở nước ta có bước phát triển, sự quan tâm tới học hành cũng như tiếp thu văn hóa của trẻ em cũng đã được nâng cao. Trong lĩnh vực xuất bản, hàng trăm, hàng nghìn đầu sách được đưa ra mỗi năm ở các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, giáo dục,... để đáp ứng nhu cầu xem, đọc, tìm hiểu của các độc giả nhỏ tuổi. Qua các phố chuyên kinh doanh sách ở Hà Nội như Ðinh Lễ, Nguyễn Xí, Trần Quốc Hoàn, Phạm Văn Ðồng; ở TP Hồ Chí Minh: đường Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Huy Liệu... dễ nhận thấy các ấn phẩm sách, truyện dành cho thiếu nhi chiếm một phần không nhỏ, khá đa dạng và được trình bày bắt mắt. Từ các cửa hiệu lớn cho đến sạp hàng vỉa hè đều có bày bán từ sách tập đọc, tập tô, sách trả lời các câu hỏi về khoa học tự nhiên, xã hội đến sách dạy vẽ, dạy ngoại ngữ... Ngoài ra là nhiều loại truyện tranh, truyện chữ do các nhà xuất bản trong nước biên soạn hoặc liên kết với công ty, đơn vị tư nhân để mua bản quyền từ nước ngoài rồi biên dịch, in ấn và phát hành. Tuy nhiên, không ít cuốn lại chứa những nội dung hoặc hình ảnh "có vấn đề".
Cách đây chưa lâu, cuốn sách Phép cộng trừ phạm vi 100 (Hoàng Long, NXB Thanh Niên liên kết Công ty Thành Nghĩa) đã khiến nhiều phụ huynh phản ứng với "bài toán cắt ngón tay" ghê rợn, phản giáo dục. Bài toán còn có phần hướng dẫn giải tóm tắt và hình vẽ minh họa hai ngón của bàn tay phải bị cắt rời bỏ sang một bên. Một lỗi sai khó chấp nhận khác đã được phát hiện trong cuốn Luyện từ và câu lớp 3, tập 2 (NXB Hà Nội). Trong cuốn sách này có đoạn viết về chiến thắng Bạch Ðằng năm 938, người lãnh đạo và sau đó lên ngôi vua là... Lý Thường Kiệt (?). Thắng lợi này chấm dứt nghìn năm Bắc thuộc, là một trong những mốc son chói lọi và cơ bản trong lịch sử nước ta, vậy mà các nhà biên soạn và hiệu đính, biên tập, để lọt một lỗi sai kiến thức lịch sử trầm trọng đến với các em thiếu nhi.
Những "hạt sạn" ngớ ngẩn về chính tả cũng khiến công chúng phải đặt câu hỏi về trình độ của người biên soạn và thẩm định bản thảo. Chẳng hạn như Vở luyện tiếng Việt (NXB Ðà Nẵng) dành cho đối tượng học sinh lớp 1 luyện chữ, nhưng lại viết sai nhiều từ như "giỗ tổ" thành "dỗ tổ", "cây nêu" thành "cây lêu"... Không chỉ có sách dạy học, dạy viết, một số loại sách hướng dẫn các em thiếu niên, nhi đồng tập vẽ cũng chứa đựng nội dung không đúng với lứa tuổi, đi ngược lại thuần phong mỹ tục. Trong cuốn Tổng hợp màu sắc trong manga (NXB Hồng Ðức) tràn ngập những ngôn từ nhạy cảm, hình ảnh hở hang, thậm chí còn có chương dạy vẽ cảnh... giết cô giáo ở trường cũ bằng cách đâm dao vào bụng!?
Khó mà kể hết số lượng các cuốn sách tham khảo dành cho trẻ em được bán công khai ngoài thị trường mà cái tên, bìa sách và nội dung không ăn khớp với nhau. Thêm vào đó, bìa sau nhiều cuốn còn "tranh thủ" in quảng cáo, rao vặt mà trong đó có những quảng cáo mang tính chất khiêu dâm, bạo lực, không phù hợp với đối tượng độc giả là các em nhỏ trong độ tuổi đến trường, còn rất non nớt và rất dễ bị ảnh hưởng xấu.
Cẩn trọng với sách bản quyền nước ngoài
Trước nhu cầu về sách thiếu nhi ngày càng lớn và đa dạng trong khi nhiều mảng sách trong nước còn trống, nhiều nhà xuất bản chủ động mua bản quyền sách, truyện từ các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ... Song sự dễ dãi, thiếu trách nhiệm trong các khâu biên tập, kiểm duyệt đã cho ra đời nhiều cuốn sách thiếu nhi không phù hợp với văn hóa Việt Nam, tiềm ẩn nguy cơ tạo nhận thức và tâm lý sai lệch cho trẻ.
Trong ngành xuất bản thế giới nói chung trong đó có Việt Nam, việc điều chỉnh, thậm chí cắt gọt những đoạn nhạy cảm từ bản thảo nước ngoài, chắt lọc giữ lại những phần hữu ích và phù hợp với văn hóa của từng quốc gia là chuyện bình thường, được hai bên mua - bán bản quyền công khai thỏa thuận trong hợp đồng, miễn là không làm thay đổi nội dung, ý nghĩa của sách. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, độc giả cả nước, đặc biệt là các bậc phụ huynh đều bức xúc trước những bộ sách hỏi đáp về lịch sử - địa lý dành cho học sinh tiểu học với nội dung là các sự kiện, địa danh nổi tiếng ở Trung Quốc. Nghiêm trọng hơn, có cuốn còn in bản đồ Trung Quốc với đường lưỡi bò 9 khúc, vi phạm chủ quyền biển đảo của Việt Nam như cuốn Tiếng Hoa dành cho thiếu nhi của NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh liên kết với Công ty cổ phần Giáo dục và Công nghệ thế giới thông minh xuất bản; hay bộ sách Phát triển toàn diện trí thông minh cho trẻ (NXB Dân Trí và Công ty TNHH Văn hóa Hương Thủy liên kết xuất bản) đã bị thu hồi do "bê nguyên xi hình ảnh và nội dung theo hướng giáo dục Trung Quốc".
Những hình ảnh, nội dung được coi là "giúp trẻ nhận biết và phát triển" như trên xuất hiện tràn lan là điều đáng lo ngại, làm lệch lạc kiến thức và tư duy.
Ðó là với sách hướng dẫn, sách rèn luyện kỹ năng, chưa kể đến những cuốn truyện tranh, truyện chữ dùng để giải trí cho nhiều lứa tuổi từ tiểu học đến trung học với những hình vẽ, câu thoại lố lăng, gây sốc, diễn tả cảnh bạo lực hoặc tình yêu sướt mướt, không phù hợp với độ tuổi các em và nền văn hóa Việt Nam. Chị Ngọc Lan ở Cầu Giấy, Hà Nội bày tỏ: "Mỗi lần đưa con gái đang học lớp 3 đi mua sách, mẹ con tôi rất mất thời gian trong việc lựa chọn, sách thì nhiều nhưng phân nửa là sách Trung Quốc. Mà gần đây có nhiều vụ việc sai phạm nên tôi cũng hoang mang, chỉ nhìn tựa sách thôi chưa đủ, còn phải giở từng quyển ra xem, hoặc lên mạng đọc các thông tin giới thiệu đã. Nhỡ mua phải cuốn có nội dung hoặc hình ảnh xấu thì hậu quả khó lường, bởi tuổi này các cháu thích đọc sách báo và rất tin vào sách báo". Cũng chung quan điểm đó, anh Hùng - giáo viên THCS, nói thêm: "Nhập sách từ nước khác cũng là điều tốt, vì có thể học hỏi, trao đổi nhiều điều. Tuy vậy những người có trách nhiệm cần phải hết sức cẩn thận khi biên soạn, chỉnh sửa cho phù hợp với người đọc, không thể chỉ đơn giản là chuyển ngữ được".
Tăng cường quản lý công tác xuất bản
Trước thực trạng nêu trên, các bậc phụ huynh, những người lớn có tâm với sách và văn hóa đọc không khỏi lo lắng trước sự lộn xộn, cẩu thả và đầy sai sót của một vài đầu sách như vậy. Theo Giáo sư Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Ðào tạo: "Sách mà còn sai kiến thức về lịch sử dân tộc như thế thì trách sao học trò không hiểu. Ðã không hiểu thì làm sao có thể coi trọng các triều đại, những mốc sự kiện lớn của dân tộc mình. Mặt khác, người đọc vốn có niềm tin vào tri thức sách vở như một mặc định thì những sai lầm này sẽ là vết hằn, nhớ sâu trong đầu óc tiếp nhận. Trước các sai lầm đã được báo chí và công luận đưa ra, thiết nghĩ phải có những hình thức xử phạt đủ sức để răn đe chứ không phải chỉ để cho có. Việc thu hồi sách có khi chỉ là thiệt hại kinh tế với nhà xuất bản và một phần nào đó nhuận bút đối với người viết sách, người biên tập. Khi quy kết trách nhiệm phải tính cả bốn cấp là người viết, người biên tập, nhà xuất bản, Cục Xuất bản".
Mỗi cuốn sách hay có giá trị vô cùng to lớn trong việc góp phần tạo nên cảm xúc, sự rung động và cả trí tưởng tượng để nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ. Khi lưu hành một cuốn sách nhảm nhí có nghĩa là đã làm cho nhiều tâm hồn trẻ bị nhuốm đen. Ðó là điều rất nguy hiểm cho tâm hồn, nhận thức của những đứa trẻ đang định hình tư duy và tính cách. Cho ra đời những cuốn sách phản văn hóa, giáo dục thì lỗi đầu tiên là ở người viết sách, ở nhà xuất bản ra cuốn sách ấy. Sau khi bị phản ánh, họ có thể bị thu hồi và tiêu hủy sách, bị phạt hành chính rồi thôi, song tác hại của những quyển sách ấy thì rất rộng và khó kiểm soát. Các nhà xuất bản, công ty in, phát hành sách có thể có nhiều lý do để bao biện khi sản phẩm của họ bị phát hiện là có vấn đề. Tuy nhiên, việc những lỗi sai cơ bản hoặc nội dung hoàn toàn không phù hợp văn hóa Việt Nam mà vẫn lọt qua nhiều khâu biên soạn, chỉnh sửa, thẩm định, kiểm duyệt cho đến cấp phép là không thể chấp nhận được. Chỉ xin lỗi và thu hồi thôi chưa đủ, cần phải có chính sách kiểm duyệt chặt chẽ và nghiêm khắc hơn nữa để hạn chế tối đa hiện tượng này. Và cũng phải khẳng định rằng, ngoài việc thanh tra, kiểm tra, phát hiện sai phạm và xử phạt thì quan trọng hơn cả là việc sáng tạo nhiều hơn nữa những ấn phẩm sách dành cho thiếu nhi có chất lượng cao, trình bày đẹp, nội dung hay, thuần Việt.
