Cây xanh đô thị, từ trang trí cảnh quan đến hệ sinh thái sống của thành phố

Phóng viên: Thưa Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến, ông đánh giá như thế nào về vai trò của quy hoạch cây xanh đô thị và vị trí của quy hoạch này trong tổng thể quy hoạch chung?

Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến: Theo tôi, cây xanh đô thị không nên được nhìn nhận như một hạng mục cảnh quan được bổ sung sau khi các công trình, đường sá và hạ tầng đã được quy hoạch. Cây xanh phải là một trong những yếu tố cấu thành nên cấu trúc cơ bản của thành phố, cùng với hệ thống sông hồ, địa hình, giao thông và không gian công cộng.

Một cái cây không chỉ tạo bóng mát hay làm đẹp đường phố. Nó tham gia điều hòa vi khí hậu, hấp thụ nước mưa, giảm hiệu ứng đảo nhiệt, tạo môi trường sống cho các loài sinh vật và góp phần duy trì đa dạng sinh học. Khi những yếu tố này kết nối với nhau, cây xanh trở thành một hệ thống hạ tầng sinh thái có khả năng giúp thành phố thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nhưng tôi nghĩ còn một khía cạnh khác thường bị bỏ qua: cây xanh cũng là một bộ phận của ký ức đô thị. Một hàng cây cổ thụ, một gốc đa ở đầu làng, những cây sấu trên phố Hà Nội hay những tán cây gắn với một ngôi trường không chỉ có giá trị sinh thái. Chúng lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc và cảm giác thân thuộc của một nơi chốn. Có những giá trị không thể đo đếm bằng diện tích cây xanh trên đầu người, cũng không thể thay thế đơn giản bằng việc trồng một cây mới ở đúng vị trí cũ.

Vì vậy, quy hoạch cây xanh cần được tích hợp ngay từ đầu vào quy hoạch chung, quy hoạch phân khu và thiết kế đô thị. Chúng ta cần quy hoạch không chỉ những khu vực có cây xanh, mà cả sự kết nối giữa chúng; không chỉ số lượng cây, mà cả điều kiện để cây sống, phát triển và duy trì hệ sinh thái trong dài hạn.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng một thành phố xanh không đơn giản là thành phố có nhiều cây. Đó phải là một thành phố trong đó con người và tự nhiên có thể cùng tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau và cùng phát triển.

Phóng viên: Với kinh nghiệm làm việc trong môi trường kiến trúc quốc tế, theo Kiến trúc sư, Việt Nam có thể tham khảo những bài học nào trong quy hoạch cây xanh đô thị?

Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến: Theo tôi, bài học lớn nhất không phải là sao chép một mô hình công viên hay một phong cách cảnh quan từ nước ngoài, mà là thay đổi cách tiếp cận: từ quy hoạch những không gian xanh riêng lẻ sang quy hoạch một hệ sinh thái đô thị liên tục.

Từ kinh nghiệm quan sát và làm việc trong môi trường kiến trúc quốc tế, tôi cho rằng có ba bài học đáng tham khảo.

Thứ nhất, quy hoạch cây xanh phải bắt đầu từ cấu trúc tự nhiên của vùng đất.

Ở nhiều cách tiếp cận quy hoạch tiến bộ, sông ngòi, hồ, địa hình, thảm thực vật và các hành lang sinh thái được xem là những yếu tố nền tảng để tổ chức đô thị, chứ không phải những phần còn lại sau quá trình xây dựng.

Việt Nam có lợi thế rất lớn về điều kiện tự nhiên và sự đa dạng sinh thái. Thay vì chỉ tập trung tạo ra những công viên mới, chúng ta cần nhìn nhận lại giá trị của những dòng sông, ao hồ, vùng đất ngập nước, bãi bồi và hệ thống cây xanh hiện hữu. Kết nối các yếu tố này thành một mạng lưới sinh thái sẽ có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc tạo ra những đảo xanh biệt lập giữa đô thị bê tông.

Thứ hai, cần chuyển từ tư duy số lượng sang tư duy chất lượng và khả năng vận hành của hệ sinh thái.

Một đô thị có nhiều cây nhưng thiếu đa dạng sinh học, đất bị nén chặt, rễ không có không gian phát triển và hệ thống thoát nước không phù hợp thì chưa chắc đã là một đô thị xanh bền vững.

Chúng ta cần quan tâm đến sự đa dạng của loài cây, cấu trúc tầng tán, chất lượng đất, khả năng thấm nước, mối quan hệ giữa cây với các loài sinh vật khác và khả năng thích ứng với điều kiện khí hậu địa phương. Đồng thời, phải có chiến lược chăm sóc, theo dõi sức khỏe cây và thay thế cây theo vòng đời, thay vì chỉ quan tâm đến việc trồng mới.

Thứ ba, phát triển đô thị xanh phải tôn trọng bản sắc địa phương và lịch sử của nơi chốn.

Các thành phố trên thế giới có thể chia sẻ những nguyên tắc chung về sinh thái, nhưng không thể có một công thức cây xanh áp dụng giống nhau cho mọi nơi.

Với tôi, hiện đại hóa không có nghĩa là xóa bỏ những gì đã tồn tại để thay thế bằng một hình ảnh mới đồng nhất. Một thành phố có bản sắc là thành phố biết tiếp nhận cái mới mà không đánh mất những giá trị đã làm nên chính nó.

Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến

Cây xanh ở Hà Nội phải gắn với khí hậu, hệ thống sông hồ, làng xóm, phố cổ, những khu tập thể và lịch sử phát triển của thành phố. Chúng ta có thể học hỏi công nghệ quản lý, phương pháp đánh giá sinh thái hay cách tổ chức không gian công cộng của quốc tế, nhưng phải chuyển hóa những kinh nghiệm ấy theo điều kiện tự nhiên và văn hóa Việt Nam.

Với tôi, hiện đại hóa không có nghĩa là xóa bỏ những gì đã tồn tại để thay thế bằng một hình ảnh mới đồng nhất. Một thành phố có bản sắc là thành phố biết tiếp nhận cái mới mà không đánh mất những giá trị đã làm nên chính nó.

Phóng viên: Việc bùng phát và nở rộ số lượng lớn một loại hình cây xanh trong một địa bàn đô thị có những điểm tích cực và hạn chế nào, thưa ông?

Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến: Trước hết, việc lựa chọn một loại cây phù hợp và trồng đồng bộ trên một tuyến phố có thể tạo ra bản sắc cảnh quan rõ ràng, mang lại bóng mát, tạo nhịp điệu không gian và thuận lợi cho công tác chăm sóc. Trong một số trường hợp, việc trồng tập trung cũng có thể phù hợp với đặc điểm sinh thái hoặc truyền thống của địa phương.

Tuy nhiên, vấn đề xuất hiện khi chúng ta đồng nhất chất lượng không gian xanh với sự đồng nhất về chủng loại cây.

Về mặt sinh thái, việc phụ thuộc quá nhiều vào một loài cây có thể khiến cả một khu vực trở nên dễ tổn thương trước sâu bệnh, dịch bệnh hoặc những biến đổi về nhiệt độ và lượng mưa. Nếu một loài gặp vấn đề, hậu quả có thể lan rộng trên toàn bộ hệ thống. Một cảnh quan có vẻ xanh và đẹp ở thời điểm hiện tại chưa chắc đã có khả năng chống chịu tốt trong dài hạn.

Ngoài ra, mỗi loài cây có những đặc điểm khác nhau về tán lá, bộ rễ, nhu cầu nước, chu kỳ sinh trưởng và khả năng hỗ trợ các loài sinh vật. Nếu chỉ lựa chọn cây dựa trên hình dáng, tốc độ sinh trưởng hay hiệu ứng thị giác, chúng ta có thể bỏ qua những chức năng sinh thái quan trọng.

Nhưng theo tôi, cần phân biệt rõ giữa việc trồng đồng loạt một loài cây và việc trồng một loài cây không phù hợp. Không phải cứ đa dạng chủng loại là tốt, cũng không phải mọi tuyến phố đều cần nhiều loại cây khác nhau. Điều quan trọng là lựa chọn dựa trên điều kiện sinh thái, chức năng không gian và khả năng thích ứng của từng địa điểm.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, đa dạng sinh học không đồng nghĩa với việc xóa bỏ những hàng cây đã tạo nên bản sắc của thành phố để thay thế bằng một hệ thống cây mới đa dạng hơn trên lý thuyết.

Một hàng cây lâu năm có thể vừa có giá trị sinh thái, vừa có giá trị lịch sử và văn hóa. Khi cần cải tạo, chúng ta phải đánh giá sức khỏe, độ an toàn, tuổi đời, khả năng bảo tồn và giá trị của từng cây, đồng thời xem xét giải pháp thay thế theo từng giai đoạn nếu thực sự cần thiết.

Giải pháp không phải là lựa chọn giữa đồng nhất và đa dạng, giữa cũ và mới. Giải pháp là xây dựng một hệ thống cây xanh có khả năng chống chịu về sinh thái, phù hợp với từng nơi chốn và có đủ sự liên tục để giữ gìn ký ức đô thị.

Phóng viên: Riêng với Thủ đô Hà Nội, bài toán quy hoạch cây xanh đô thị cần giải quyết là gì, thưa kiến trúc sư?

Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến: Tôi cho rằng Hà Nội cần giải quyết bốn vấn đề chính.

Một là, phục hồi cấu trúc sinh thái tự nhiên. Trong đó, cần xem xét hệ thống sông hồ, mặt nước, vùng trũng, đất thấm nước và hành lang xanh như một mạng lưới có quan hệ với nhau. Điều này có ý nghĩa đối với việc điều hòa nhiệt độ, quản lý nước mưa, giảm nguy cơ ngập úng và duy trì đa dạng sinh học. Cây xanh phải được đặt trong mối quan hệ với đất, nước và địa hình, chứ không chỉ được bố trí trên mặt bằng cảnh quan.

Hai là, bảo tồn những giá trị xanh đã tồn tại. Hà Nội có những cây cổ thụ và hàng cây đã trở thành một phần không thể tách rời của hình ảnh thành phố. Việc cải tạo hạ tầng hay chỉnh trang đường phố cần xem xét cây xanh hiện hữu ngay từ khâu thiết kế. Chúng ta cần có dữ liệu về sức khỏe, vị trí, giá trị sinh thái và di sản của cây để đưa ra quyết định có cơ sở, thay vì mặc định rằng thay cây cũ bằng cây mới là một giải pháp tốt hơn.

Tôi mong muốn Hà Nội không chỉ trở thành một thành phố có nhiều cây xanh hơn, mà trở thành một thành phố hiểu rõ hơn giá trị của tự nhiên và biết trân trọng ký ức của chính mình. Bởi cây xanh không chỉ làm cho thành phố dễ sống hơn; chúng còn giúp thành phố giữ được bản sắc và tiếp tục kể câu chuyện của mình qua nhiều thế hệ.

Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến

Ba là, phân bố lại cơ hội tiếp cận không gian xanh. Những công viên lớn là cần thiết, nhưng người dân cũng cần bóng mát và không gian công cộng trong khoảng cách đi bộ hằng ngày. Những con phố có vỉa hè tốt, sân trường, sân chung cư, vườn cộng đồng, khoảng xanh ven hồ và những không gian nhỏ xen cài trong khu dân cư đều có thể đóng góp vào chất lượng sống. Đặc biệt, các khu vực đông dân và thiếu không gian công cộng cần được quan tâm đúng mức.

Bốn là, coi cây xanh như một hạ tầng sống cần được quản lý lâu dài. Quy hoạch phải gắn với ngân sách chăm sóc, tiêu chuẩn kỹ thuật, dữ liệu cây xanh, trách nhiệm quản lý và sự tham gia của cộng đồng.

Một cây được trồng hôm nay cần được nhìn nhận như một cam kết dài hạn của thành phố, không phải một sản phẩm hoàn thành ngay sau lễ trồng cây.

Tôi nghĩ Hà Nội cần xác định rõ điều gì làm nên bản sắc xanh của mình. Đó không chỉ là những đại lộ có hàng cây đẹp, mà còn là sự đan xen giữa phố và làng, giữa cây và mặt nước, giữa không gian công cộng và đời sống thường nhật, giữa những lớp kiến trúc mới và những dấu tích của quá khứ.

Phát triển đô thị là một quá trình tất yếu. Nhưng phát triển không nhất thiết đồng nghĩa với việc xóa bỏ để làm lại. Một thành phố trưởng thành là thành phố biết lựa chọn những gì cần thay đổi, những gì cần phục hồi và những gì phải được giữ lại.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn kiến trúc sư!