Cá basa lấy đà "vượt Vũ Môn"

Một cảm giác choáng ngợp trước một dòng mênh mông, ăm ắp nước. Mùa này nước sông Hậu không còn trong như trước. Đã vào mùa nước nổi, nước sông chuyển dần từ trong xanh sang màu vàng nhạt, rồi đậm dần sắc phù sa đỏ hồng, gió lồng lộng.

Dòng Mê Công từ Cam-pu-chia đổ vào An Phú, huyện đầu nguồn An Giang, từ đây tách thành hai nhánh: sông Tiền, sông Hậu. Nếu như không có hai dòng sông này, chắc hẳn An Giang không được biết tới là "vương quốc" của cá tra, basa. Thế nên, An Giang mới được Bộ Thủy sản chọn làm nơi tổ chức cuộc hội thảo quan trọng về thủy sản.

Thật không gì thú vị bằng vào buổi sáng đẹp trời lại được đi chơi thuyền trên sông. Không riêng tôi mà mọi người trong đoàn, các vị khách quốc tế cùng đi cũng thấy thích thú. Không như tôi nghĩ, khúc sông Hậu chảy trong địa phận thành phố Long Xuyên không có những làng bè tấp nập, dầy đặc như ở thị xã Châu Đốc. Cũng có rất ít bè nuôi cá nằm rải rác theo dòng sông. Nơi đây ngư dân nuôi cá chủ yếu trong ao, hầm.

Vườn nuôi cá trên sông, ao cá trên bờ

Ca nô chạy khoảng 4 km đường sông thì đến vườn nuôi cá sạch của Công ty Agifish. Ca nô vừa cặp bến, hình ảnh đầu tiên đập vào mắt chúng tôi là quang cảnh thu hoạch cá của ngư dân trong vườn nuôi, những con cá tra thật to đang vùng vẫy trong lưới cá. Mặc dù cố sức vùng vẫy nhưng những chú cá tra to khoẻ kia vẫn không thoát khỏi đôi tay rắn chắc của họ. Cuối cùng, chúng vẫn phải nằm gọn trong những chiếc giỏ tre, để những người đàn ông khoẻ mạnh gánh xuống thuyền chở về nhà máy chế biến của công ty.

Rời nơi đang thu hoạch cá, chúng tôi được hướng dẫn đến một vườn ao nuôi cá khác, có vài ngư dân đang cho cá ăn. Chúng nổi lên trắng cả mặt nước để đốp mồi. Phía xa ở tận cuối ao cá có một dòng nước được bơm từ dưới sông đang chảy liên tục vào ao, để tạo cho môi trường nước trong ao luôn mát. Nhìn cá vùng vẫy dưới nước, tôi bỗng nhớ lại câu nói của người dân khi mô tả về tài nguyên cá ở miền tây: Muốn lấy nước sông, người dân ở đây phải "Vạch cá múc nước".

Sau khi xem "no mắt" cảnh cho cá ăn, chúng tôi được anh cán bộ phụ trách kỹ thuật trại nuôi cá sạch cho biết về qui trình cũng như cách nuôi cá sạch. Để có được những con cá sạch người nuôi phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm vì bây giờ để cá tra tra, basa Việt Nam "vượt Vũ Môn" vào EU thì các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản của Việt Nam không có cách gì khác hơn là phải tuân thủ nghiêm luật xuất khẩu thủy sản của EU đối với mặt hàng này.

Ngày thứ hai của Hội thảo "An toàn chất lượng sản phẩm cá tra, basa Việt Nam đáp ứng yêu cầu thị trường thực phẩm thế giới" ở thành phố Long Xuyên, là chuyến đi tham quan vườn nuôi cá sạch của Công ty Agifish An Giang và nhà máy chế biến thủy sản của Công ty Việt An, có đi đến tận nơi, có tận mắt chứng kiến mới cảm nhận hết từ "nuôi cá sạch" và sản xuất theo tiêu chuẩn ISO và HACCP mà các ngư dân cũng như doanh nghiệp đang thực hiện.

Sạch từ "ao nuôi cá đến bàn ăn"

Vấn đề cốt lõi của Luật xuất khẩu thủy sản là truy nguyên nguồn gốc tức là phải kiểm tra từ khâu con giống đến khâu thành phẩm cuối cùng. Chúng ta thường nghe các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản hay dùng là cụm từ "Từ ao nuôi đến bàn ăn".

Điều này cho thấy việc sản xuất ra con cá sạch đã đóng vai trò hết sức quan trọng trong Luật an toàn vệ sinh thực phẩm mà EU đang hướng đến. Luật này bắt buộc các nhà chế biến cá tra, basa của Việt Nam nhìn lại quy trình sản xuất của mình. Ngày nay, để bảo đảm sản xuất ra thành phẩm sạch không còn tuỳ thuộc vào khâu chế biến tại nhà máy mà còn quyết định ở khâu nuôi.

Việc truy xuất nguồn gốc được nhà nhập khẩu yêu cầu đối với các doanh nghiệp có mặt hàng thủy sản xuất khẩu vào EU từ đầu năm nay. Truy xuất xứ sản phẩm, tức là mọi đầu vào để tạo nên sản phẩm phải có xuất xứ rõ ràng và phải thể hiện bằng trên những chứng từ thuộc qui trình. Để có con cá sạch đáp ứng được các tiêu chuẩn về an toàn vệ sinh thực phẩm của nhà nhập khẩu trên thế giới, "Liên hiệp sản xuất cá sạch" của Agifish đã ra đời gồm năm thành viên: Nhà sản xuất giống; ngư dân nuôi cá thương phẩm; nhà cung cấp thức ăn; nhà cung cấp thuốc thú y; nhà chế biến xuất khẩu.

Trong liên hiệp, mỗi thành viên đều có trách nhiệm nhằm mục tiêu cung cấp cho người tiêu dùng sản phẩm tốt nhất, không có dư lượng thuốc kháng sinh hay bất cứ hoá chất nào bị cấm. Tất cả các công việc thực hiện tại ao nuôi cá sạch, như: tình trạng sức khoẻ của cá, xử lý nước, thức ăn, thuốc thú y... đều được cán bộ kỹ thuật của trại ghi chép cẩn thận và đầy đủ trong cuốn sổ nhật ký nuôi cá.

Tuy nhiên, việc nước thải từ trại nuôi cá sạch chảy thẳng ra sông Hậu chưa được các vị khách quốc tế thoả mãn, vì họ cho rằng nước thải chảy ra sông như vậy sẽ làm ô nhiễm nguồn nước rồi trại lầy nước từ sông cho vào ao như vậy chưa đảm bảo.

Ô nhiễm môi trường - luật của thiên nhiên

Rời trại nuôi cá sạch, chúng tôi đến tham quan nhà máy chế biến thủy sản của Công ty Việt An. Đây là một trong những nhà máy chế biến thủy sản hiện đại đạt tiêu chuẩn ISO và HACCP của tỉnh An Giang.

Sau khi được ông Lưu Bách Thảo - Giám đốc Công ty TNHH Việt An giới thiệu đôi nét về nhà máy, chúng tôi được phép tham quan các công đoạn sản xuất của nhà máy. Khi bước vào khu vực chế biến, chúng tôi phải tuân thủ hết sức nghiêm ngặt các quy định của nhà máy. Mặc áo, mũ, khẩu trang và mang giầy bảo hộ lao động, tháo gở tất cả nữ trang, túi xách gửi lại, nhóm phóng viên chúng tôi được phép ưu tiên mang theo máy ảnh. Khâu làm vệ sinh trước khi vào khu sản xuất phải qua nhiều công đoạn và cũng rất khắt khe. Trước mắt chúng tôi là hàng trăm công nhân đang làm việc được trang bị đầy đủ để làm việc trong điều kiện yêu cầu vệ sinh cao và nhiệt độ rất thấp.

Khu vực ban đầu là nơi chuyển cá sống vào làm chết. Tôi thấy có rất nhiều nước và máu cá chảy ra, liền hỏi một người: "Nước thải này có được xử lý không?". Trả lời: "Khu vực này có xử lý vì nước thải chỗ này rất dơ nên nhà máy có khu xử lý". Tới khu vực thái fillet cá, nhìn những đôi tay nhanh nhẹn thái bỏ những phần thịt thừa để cho ra những miếng fillet cá trắng tinh tươm tất trông thật bắt mắt. Với tác phong làm việc của công nhân ở khu vực sản xuất fillet, tôi nhận thấy họ rất chuyên nghiệp, mặc dù toàn là nữ giới nhưng không nghe nói chuyện, họ im lặng và làm việc rất chăm chỉ.

Nhìn thấy bên trong nhà máy đâu đâu cũng có nước thải lẫn với mỡ cá và lượng nước thải này rất nhiều. Không ngăn được tò mò, tôi liền hỏi và được biết: "Khi xây dựng nhà máy, theo yêu cầu bắt buộc của bên môi trường tất cả các nhà máy chế biến thủy sản phải xây dựng hệ thống xử lý nước thải.

Tuy  nhiên muốn xử lý hết lượng nước thải do nhà máy thải ra thì doanh nghiệp tốn tiền đầu tư rất lớn, nên không có doanh nghiệp nào đi đầu tư trọn vẹn vào khâu này. Họ chỉ làm  cho có để xử lý một phần lượng nước thải ra và cũng để đối phó với bên môi trường. Số còn lại cho chảy ra sông nếu bị phạt thì nạp một số tiền theo qui định rồi thì tất cả cũng qua. Hầu như tất cả những nhà máy chế biến thủy sản khác cũng thế thôi!".

Ông Nguyễn Hoàng Việt, Trưởng Ban điều hành sản xuất và tiêu thụ cá tra, basa Việt Nam, Bí thư Tỉnh uỷ tỉnh An Giang, cho biết: "Hiện nay có hai vấn đề lớn cần giải quyết để đảm bảo cho sự phát triển bền vững của ngành nuôi cá tra, basa vùng ĐBSCL.

Một là, vấn đề vệ sinh môi trường và an toàn chất lượng sản phẩm. Hai là sự liên minh, liên kết giữa những người nuôi và nhà chế biến, xuất khẩu cũng như sự liên kết của toàn vùng đồng bằng này". Tại cuộc hội thảo, sau khi nghe ông Philippe Serene Công ty Aquaculture Certification Council.Inc. đề cập đến vấn đề ô nhiễm môi trường, mọi người đều cho rằng đây là vấn đề cần quan tâm hàng đầu trong quá trình sản xuất ra sản phẩm đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

Ông Ngô Phước Hậu cũng khẳng định: "Lâu nay người nuôi cũng như nhà chế biến chưa quan tâm đúng mức đến tác hại của môi trường do chúng ta gây ra. Tác hại của môi trường lại chính ngư dân và nhà chế biến gánh chịu hậu quả trước hết". Hơn ai hết, khi dòng sông bị ô nhiễm thì ngư dân và doanh nghiệp chế biến thủy sản sẽ bị thiệt hại trước nhất. Xin hãy bắt tay đi ngay khi còn chưa muộn.

Tôi chợt nhớ, ông Thomas Ganslmayr người Đức, một chuyên viên tư vấn và đào tạo của Phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam tại Cần Thơ, đã từng có lời khuyên với An Giang: "Thà bảo vệ lấy dòng sông với những cảnh quan tự nhiên và môi trường nước trong lành còn hơn đánh đổi tất cả để có tiền. Chính trong tương lai, con người sẽ gây ra những tác hại rất khó khắc phục do ô nhiễm môi trường mang lại. Đó là bài học mà nước Đức chúng tôi đã phải trả giá và phải mất 180 năm sau mới khắc phục được".