Mở ra không gian phát triển mới
Bắc Ninh đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, từ một tỉnh công nghiệp năng động trở thành đô thị loại I và hướng tới thành phố trực thuộc Trung ương. Theo chương trình phát triển đô thị tỉnh Bắc Ninh đến năm 2030, hệ thống đô thị được định hướng theo mô hình đa cực, phân tầng, phân cấp rõ ràng, bảo đảm liên kết chặt chẽ với Vùng Thủ đô Hà Nội, vùng Đồng bằng sông Hồng và các hành lang kinh tế quốc gia.
Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh cho rằng, quy hoạch Bắc Ninh có tầm nhìn chiến lược, chuyển đổi mô hình từ đơn cực sang đa cực, từ công nghiệp gia công sang công nghệ cao, đô thị xanh, thông minh gắn với bảo tồn di sản.
Theo quy hoạch, tỉnh Bắc Ninh tập trung xây dựng đô thị Bắc Giang giữ vai trò trung tâm cấp tỉnh, tổng hợp về chính trị, hành chính, kinh tế, văn hóa, giáo dục. Kinh Bắc trở thành cực tăng trưởng kinh tế tổng hợp, gắn với không gian văn hóa Quan họ, phát triển theo mô hình đô thị đổi mới sáng tạo, phát triển đô thị theo định hướng phát triển giao thông công cộng.
Từ Sơn hướng tới trung tâm văn hóa, giáo dục, đào tạo, thương mại, dịch vụ. Tiên Du gắn với quần thể Phật Tích và hội Lim. Yên Phong và Quế Võ phát huy lợi thế công nghiệp công nghệ cao, logistics. Đặc biệt, Gia Thuận được xác định là cực tăng trưởng mới gắn với Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, phát triển theo mô hình đô thị sân bay đa chức năng. Hiệp Hòa trở thành cửa ngõ phía tây với công nghiệp sạch và nông nghiệp công nghệ cao. Các đô thị phía bắc phát huy lợi thế công nghiệp, logistics, nông nghiệp công nghệ cao và du lịch sinh thái.
Quy hoạch chung đô thị Bắc Ninh đến năm 2050, tầm nhìn 2075 do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1389/QĐ-TTg ngày 23/7/2026 đã khẳng định tầm nhìn dài hạn. Quy mô dân số dự báo đạt khoảng 4,95 triệu người vào năm 2030, 7,5-7,7 triệu người năm 2040 và 8,6-8,9 triệu người năm 2050; tỷ lệ đô thị hóa lần lượt là 65%, 75% và 80%. Không gian xây dựng đến năm 2050 khoảng 220.000-240.000 ha.
Tầm nhìn đến năm 2075, Bắc Ninh hướng tới siêu đô thị quốc tế với quy mô dân số hơn 10 triệu người. Mô hình phát triển được xác lập với 3 phân vùng: vùng công nghiệp, đô thị trung tâm; vùng thương mại, dịch vụ, logistics phía nam; vùng nông nghiệp, lâm nghiệp phía đông. Bắc Ninh sẽ có bốn hành lang kinh tế chiến lược và sáu cụm trung tâm động lực gồm cụm hạt nhân Kinh Bắc - Bắc Giang - Quế Võ, cụm Yên Phong - Hiệp Hòa, đô thị hạt nhân Gia Thuận, cụm Từ Sơn - Tiên Du, cụm Lạng Giang - Lục Nam và cụm Lục Ngạn - Sơn Động tạo thành mạng lưới kết nối đồng bộ.
Thể hiện tư duy tổ chức không gian nhân văn
Điểm nổi bật của quy hoạch là tư duy tổ chức không gian nhân văn, lấy năm dòng sông lịch sử (sông Cầu, sông Đuống, sông Thương, sông Lục Nam, sông Thái Bình) làm trục cảnh quan, không gian sinh thái và động lực phát triển. Các hành lang sông được chuyển hóa thành không gian văn hóa, sinh thái, hạn chế đô thị hóa dàn trải, bảo vệ đa dạng sinh học và quỹ đất nông nghiệp, rừng tự nhiên. Mô hình đô thị nén, xanh, thông minh gắn với giao thông công cộng (TOD) được ưu tiên, đồng bộ với hạ tầng.
Song song với đó, yếu tố thông minh được đặt ở vị trí trung tâm. Bắc Ninh đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển đô thị thông minh lấy dữ liệu và chuyển đổi số làm nền tảng, phấn đấu nằm trong top 50 bảng xếp hạng đô thị thông minh uy tín toàn cầu. Tỉnh sẽ hoàn thiện cơ chế điều phối cấp tỉnh, vận hành hệ thống giám sát điều hành đô thị thông minh, thiết lập Mô hình thông tin đô thị (CIM) hướng tới bản sao số đô thị (Digital Twin), phát triển hạ tầng số, IoT, AI và các dịch vụ tiện ích thông minh trong y tế, môi trường, giao thông, giáo dục.
Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Kinh Bắc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt. Di sản dân ca quan họ, tranh dân gian Đông Hồ, hệ thống di tích quốc gia đặc biệt như chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Phật Tích, đền Đô, không gian văn hóa Tây Yên Tử được gìn giữ và trở thành tài sản phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa. Đây là chiến lược “bảo tồn để phát triển - phát triển để bảo tồn”, giúp Bắc Ninh khác biệt trong bối cảnh hội nhập.
Các chuyên gia đánh giá cao tính đột phá của quy hoạch đô thị Bắc Ninh. Đồng chí Nguyễn Việt Hùng, Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh nhấn mạnh: Việc sáp nhập địa giới hành chính và lập đồ án quy hoạch chung đã giải quyết những điểm nghẽn lịch sử về hạ tầng, dư địa phát triển và môi trường. Tư duy chuyển từ đô thị công nghiệp đơn thuần sang đa cực, đa trung tâm, kết nối giao thông đa phương thức, biến các dòng sông từ ranh giới chia cắt thành hành lang xanh và không gian văn hóa. Bắc Ninh đóng vai trò “đô thị song hành”, “cực đối trọng” phía đông bắc của Thủ đô, chia sẻ áp lực dân số và hạ tầng, đồng thời là hậu phương công nghiệp công nghệ cao cho Hải Phòng, Quảng Ninh và đầu mối logistics kết nối quốc tế. Quy hoạch đô thị Bắc Ninh không đơn thuần là phân bổ đất đai mà cao hơn là phục vụ con người, ưu tiên nhà ở xã hội, nhà ở công nhân, nâng cấp y tế và giáo dục, đồng thời tôn vinh di sản.
Ông Đoàn Trọng Tuấn, Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn Quốc gia cho biết Bắc Ninh lựa chọn mô hình đa cực, đa trung tâm là để phát huy ưu thế từng vùng chức năng, tránh chồng chéo. Điều tâm đắc nhất là quy hoạch không đánh đổi bản sắc lấy tốc độ tăng trưởng. Dòng sông Cầu, sông Đuống, núi Nham Biền, dân ca quan họ và hệ thống đình chùa được gìn giữ như hồn cốt đô thị, tạo hình ảnh thành phố hiện đại nhưng vẫn giữ nét riêng của người Kinh Bắc. Bắc Ninh sẽ là cực tăng trưởng và cửa ngõ chiến lược của Vùng Thủ đô, là hình mẫu đô thị công nghiệp thế hệ mới, nơi khoa học công nghệ, chất lượng sống và bản sắc song hành.
Bước đột phá trong xây dựng đô thị đã tạo nền tảng vững chắc để Bắc Ninh hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, trở thành trung tâm công nghiệp điện tử, bán dẫn, logistics và đổi mới sáng tạo của quốc gia, khẳng định vai trò cực tăng trưởng quan trọng của vùng Đồng bằng sông Hồng và khu vực phía bắc những năm tới.
