Bạn đã biết bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ?

Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đã trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), để cạnh tranh thành công trên thị trường nội địa cũng như ở thị trường toàn cầu, doanh nghiệp cần phải có những sản phẩm độc đáo, mẫu mã đẹp và tính năng vượt trội. Để làm được điều đó, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư những khoản chi phí rất lớn cho việc nghiên cứu, triển khai và xây dựng, quảng bá nhãn hiệu. Đầu tư để sử dụng thành quả một cách hợp pháp là chuyện không cần bàn, nhưng khuynh hướng sử dụng thành quả trí tuệ của người khác mà không đầu tư lại đang diễn ra ngày càng phổ biến và trầm trọng.

Có doanh nghiệp sử dụng nhãn hiệu đã năm năm nhưng không đi đăng ký, bởi theo họ, đăng ký bảo hộ các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ chỉ là biện pháp tự trấn an chứ thực chất việc bảo hộ không mấy hiệu quả. Vào dịp cuối năm, trong khi hàng Tết đang bán chạy, bỗng dưng họ nhận được thông báo của một công ty nọ yêu cầu phải chấm dứt sử dụng nhãn hiệu vì bị coi là có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Khi đó doanh nghiệp này mới tìm đến các cơ quan chức năng để hỏi cho ra nhẽ, tại sao họ lại bị kiện sau năm năm sử dụng. Hỏi ra mới biết công ty nọ đã đăng ký nhãn hiệu này và để bảo vệ quyền của mình họ có quyền đưa ra yêu cầu trên. Trước tình trạng đó, thử hỏi doanh nghiệp kể trên có thể làm gì?

Một trường hợp khác là chuyện xảy ra ở công ty M. Công ty này đã đầu tư rất nhiều công sức, tiền bạc nghiên cứu và thiết kế sản phẩm có kiểu dáng công nghiệp rất bắt mắt và tiện ích. Để chắc ăn, sau khi đăng ký và được cấp bằng độc quyền, họ mới tung sản phẩm ra thị trường. Nhưng, sản phẩm vừa mới bán ra được một tuần, công ty đã phát hiện trên thị trường có rất nhiều sản phẩm giống hệt như mẫu mã mà họ đã đăng ký bảo hộ. Liệu công ty M có thể tìm ra biện pháp để  ngăn chặn hành vi xâm phạm kịp thời? 

Đó chỉ là hai trong số rất nhiều tình huống mà doanh nghiệp gặp phải trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Để giải quyết các tình huống này, không phải doanh nghiệp nào cũng có thể tìm được hướng giải quyết một cách có hiệu quả. Sở dĩ có tình trạng này là do rất nhiều người trong số chúng ta chưa nắm vững các ý nghĩa và cơ chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Hiểu được cơ chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, chúng ta sẽ tìm ra biện pháp để phòng và chống hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ một cách có hiệu quả nhất.

Khi quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm, doanh nghiệp phải làm gì?

Để bảo vệ quyền của mình một cách hiệu quả nhất, trước hết doanh nghiệp phải thực hiện quyền tự bảo vệ bằng cách áp dụng các biện pháp công nghệ nhằm ngăn ngừa hành vi xâm phạm. Hiện nay, đã có rất nhiều doanh nghiệp sử dụng biện pháp này bằng nhiều cách như: in tem chống giả; sử dụng bao bì được in bằng công nghệ hiện đại;sử dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm đánh dấu, nhận biết, phân biệt sản phẩm được bảo hộ; đưa các thông tin về quyền sở hữu trí tuệ đã được bảo hộ lên sản phẩm, phương tiện dịch vụ nhằm thông báo sản phẩm, dịch vụ đó là đối tượng được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và khuyến cáo người khác không được xâm phạm.

Khi đã có đầy đủ căn cứ xác định quyền sở hữu trí tuệ của mình bị xâm phạm, doanh nghiệp có quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm phải chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại; yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm theo luật định hoặc khởi kiện tại tòa án hoặc trọng tài  để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Theo pháp luật hiện hành, khi quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm, tùy hành vi và mức độ vi phạm mà chủ thể quyền có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm quyền bằng các biện pháp: hành chính, dân sự hoặc hình sự. Trong trường hợp cần thiết, có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, biện pháp kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu hoặc biện pháp ngăn chặn và bảo đảm xử phạt hành chính.

Cách thức tiến hành thủ tục yêu cầu xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Trước khi yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, chủ thể quyền cần thực hiện các bước như sau:

Bước 1: Xác định hành vi xâm phạm quyền bằng cách: xem hành vi bị coi là xâm phạm đó có thuộc đối tượng đang được bảo hộ không? Có chứa yếu tố xâm phạm không ? Người xâm phạm không phải là người được chủ thể quyền hoặc được pháp luật, cơ quan có thẩm quyền cho phép. Phải so sánh hành vi xâm phạm đó với phạm vi được bảo hộ thể hiện trong văn bằng, trong các tài liệu chứng minh quyền được bảo hộ, trong quá trình sử dụng (nếu là tên thương mại) và các tài liệu chứng minh nhãn hiệu nổi tiếng…

Có một điểm mà các doanh nghiệp cần lưu ý, đó là: nếu đã xác định là có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thì trước khi yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý xâm phạm, chủ thể quyền phải làm văn bản thông báo gửi cho người xâm phạm, trong đó nếu rõ hành vi xâm phạm, ấn định thời hạn hợp lý để người xâm phạm chấm dứt hành vi vi phạm. Sau thời gian ấn định, nếu không chấm dứt hành vi xâm phạm, chủ thể quyền có quyền yêu cầu các cơ quan chức năng xử lý hành vi xâm phạm đó theo luật định.

Trường hợp xác định hàng hóa xâm phạm quyền là hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ thì có quyền yêu cầu các cơ quan chức năng xử lý ngay mà không cần làm văn bản thông báo cho bên xâm phạm.

Bước 2: Sau khi xác định là có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, chủ thể quyền có thể tự mình hoặc ủy quyền cho người khác làm đơn yêu cầu xử lý vi phạm. Đơn phải có đầy đủ các nội dung chủ yếu sau:

- Ngày, tháng, năm làm đơn yêu cầu.

- Tên, địa chỉ của người yêu cầu xử lý vi phạm.

- Tên cơ quan nhận đơn yêu cầu.

- Tên, địa chỉ của người xâm phạm, bị nghi ngờ xâm phạm.

- Thông tin tóm tắt về quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm: loại quyền, căn cứ phát sinh quyền; tóm tắt về đối tượng quyền.

- Nội dung yêu cầu áp dụng biện pháp xử lý xâm phạm.

- Danh mục tài liệu, chứng cứ kèm theo đơn.

- Chữ ký của người làm đơn và đóng dấu (nếu có).

Đồng thời phải có các tài liệu, chứng cứ kèm theo nhằm chứng minh yêu cầu đó, bao gồm:

- Chứng cứ chứng minh là chủ thể quyền.

- Chứng cứ chứng minh hành vi xâm phạm đã xảy ra.

- Bản sao thông báo của chủ thể quyền gửi cho người xâm phạm, trong đó đã ấn định thời hạn hợp lý để người xâm phạm chấm dứt hành vi xâm phạm và chứng cứ chứng minh người đó không chấm dứt hành vi xâm phạm.

- Chứng cứ về thiệt hại do sản phẩm xâm phạm quyền gây ra cho người tiêu dùng và cho xã hội (trong trường hợp yêu cầu bồi thường thiệt hại).

- Chứng cứ và hiện vật về hàng hóa giả mạo, xâm phạm quyền.

- Giấy ủy quyền hợp lệ (nếu chủ thể quyền không tự mình nộp đơn yêu cầu xử lý vi phạm).

Bước 3: Nộp đơn đến cơ quan chức năng yêu cầu xử lý xâm phạm như sau:

Theo biện pháp dân sự và hình sự: đơn được gửi đến tòa án theo trình tự tố tụng dân sự và tố tụng hình sự.

Theo biện pháp hành chính: đơn có thể chuyển đến các cơ quan như thanh tra, quản lý thị

trường, hải quan, công an, ủy ban nhân dân các cấp. Theo quy định của pháp luật hiện hành: thanh tra có thẩm quyền kiểm tra trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, lưu thông hàng hóa; quản lý thị trường được phép kiểm tra hàng hóa lưu thông và kinh doanh thương mại trên thị trường; hải quan kiểm tra, giám sát hàng hóa trong hoạt động xuất, nhập khẩu; ủy ban nhân dân các cấp xử lý vi phạm trong trường hợp vượt quá thẩm quyền của ba đơn vị trên; công an có thẩm quyền phát hiện, xác minh, thu thập chứng cứ cung cấp cho các cơ quan trên và có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm. 

Ở giai đoạn này doanh nghiệp cần biết rằng đơn chỉ nên gửi đến một trong các cơ quan có thẩm quyền nêu trên. Tùy vào nội dung yêu cầu mà doanh nghiệp lựa chọn biện pháp thích hợp để áp dụng xử lý và gửi đơn đến cơ quan có thẩm quyền cho phù hợp.

Trong trường hợp phát hiện hàng hóa xâm phạm quyền có dấu hiệu bị tẩu tán hoặc có nguy cơ tẩu tán, không bảo đảm các biện pháp xử phạt thì có quyền yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn và bảo đảm xử phạt hành chính.

Nếu rơi vào tình huống bị khiếu kiện, doanh nghiệp phải làm gì?

Khi bất ngờ tiếp nhận một yêu cầu xử lý xâm phạm quyền, trước hết doanh nghiệp cần bình tĩnh đọc kỹ toàn bộ hồ sơ của bên nguyên. Sau đó tiến hành các bước sau:

- Kiểm tra cơ sở pháp lý của bên nguyên.

- Tìm cơ sở để thủ tiêu hoặc thu hẹp quyền của bên nguyên.

- Nếu có thể thì tiến hành thủ tục đề nghị hủy văn bằng của bên nguyên hoặc thu hẹp quyền của bên nguyên.

- Nếu không thể làm được các việc trên thì tiến hành đàm phán với chủ thể quyền để xin chuyển quyền sử dụng.

- Khi đã tiến hành các điều kiện trên mà không có hiệu quả, doanh nghiệp buộc phải chấm dứt hành vi xâm phạm quyền và tìm cách thay đổi đối tượng vi phạm.

*    *    *

Để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình một cách tốt nhất, doanh nghiệp nên đi đăng ký bảo hộ các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ mà mình đang sử dụng hoặc sẽ sử dụng; xây dựng và thực hiện chiến lược về sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp. Bên cạnh đó doanh nghiệp cũng nên tổ chức hệ thống thông tin dữ liệu và tài liệu về sở hữu trí tuệ để có được các thông tin về các đối thủ cạnh tranh, đồng thời tránh bị xâm phạm quyền của người khác.

Làm thế nào để được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ? Quyền sở hữu trí tuệ là quyền hợp pháp đối với các tài sản trí tuệ. Để được bảo hộ, trước hết doanh nghiệp cần phải tiến hành các thủ tục xác lập quyền. Trong các loại tài sản trí tuệ, có đối tượng cần phải đăng ký mới được xác lập quyền như: sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng, chỉ dẫn địa lý, thiết kế bố trí mạch tích hợp, giống cây trồng. Có đối tượng tự xác lập quyền không cần đăng ký như: tên thương mại, bí mật kinh doanh, quyền tác giả và quyền liên quan. Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tức là pháp luật thừa nhận các  tài sản trí tuệ là đối tượng sở hữu. Quyền sở hữu các đối tượng đó thuộc về tổ chức, cá nhân đầu tư (bao gồm công sức, thời gian, vật chất) để tạo ra chúng.

Các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ • Biện pháp hình  sự: Hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ bị xử lý hình sự trong trường hợp: thực hiện hành vi xâm phạm quyền có yếu tố cấu thành tội phạm (quy định trong Bộ luật Hình sự - Điều 131 và điều 171); Trình tự thủ tục: theo tố tụng hình sự. • Biện pháp dân sự: Buộc chấm dứt hành vi vi phạm; buộc xin lỗi, cải chính công khai; buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự ; Buộc bồi thường thiệt hại; buộc tiêu hủy hoặc phân phối không nhằm mục đích thương mại đối với hàng hóa, phương tiện vi phạm. Thủ tục: theo thủ tục tố tụng dân sự. Nghĩa vụ của người nộp đơn: chứng minh là chủ thể quyền; cung cấp chứng cứ về hành vi xâm phạm; chứng minh thiệt hại thực tế xảy ra (nếu có yêu cầu đòi bồi thường thiệt hại). Mức bồi thường thiệt hại tối đa: 500 triệu đồng. • Biện pháp hành chính: Hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có thể yêu cầu xử lý vi phạm bằng biện pháp hành chính: - Thực hiện hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ gây thiệt hại cho người tiêu dùng và cho xã hội. - Không chấm dứt hành vi vi phạm khi chủ thể quyền đã thông báo. - Sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, buôn bán hàng hóa giả mạo về nhãn hiệu. - Sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, buôn bán vật mang nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý trùng hoặc tương tự tới mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, chỉ dẫn đã được bảo hộ. - Hình thức xử phạt chính: cảnh cáo; phạt tiền. - Hình thức xử phạt bổ sung: tịch thu hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ, nguyên liệu, vật liệu, phương tiện được sử dụng để sản xuất, kinh doanh hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ; đình chỉ hoạt động kinh doanh có thời hạn trong lĩnh vực xảy ra vi phạm. - Mức phạt: từ một đến năm lần giá trị hàng hóa vi phạm. • Các biện pháp khắc phục: - Đối với hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ: buộc loại bỏ yếu tố vi phạm: buộc tiêu hủy hàng hóa, vật phẩm không có giá trị sử dụng, không bảo đảm sử dụng, gây hại tới sản xuất, sức khỏe con người, động thực vật, môi trường; buộc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc buộc tái xuất hàng hóa, phương tiện vi phạm. -  Đối với hàng giả: buộc tiêu hủy; phân phối, đưa vào sử dụng không nhằm mục đích thương mại đối với hàng hóa giả mạo, phương tiện, nguyên liệu, vật liệu để sản xuất hàng giả với điều kiện không làm ảnh hưởng đến khả năng khai thác của chủ thể quyền; buộc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc tái xuất.