Đòi hỏi cấp thiết
Để vận hành tuyến Metro số 1 (Bến Thành- Suối Tiên), đơn vị quản lý đang sử dụng một đội ngũ với 700 nhân sự để duy trì gần 200 chuyến tàu lăn bánh mỗi ngày. Theo Công ty TNHH Một thành viên Đường sắt đô thị số 1 (HURC1), nhân sự này thuộc các bộ phận như: Nhân viên, quản lý nhà ga, kỹ thuật viên lái tàu, kỹ thuật viên điều độ và nhân viên bảo dưỡng. Trong đó, nhân viên nhà ga chiếm hơn số lượng 50% nhân sự. Do đó, để một hệ thống đường sắt đô thị (metro) hoạt động đòi hỏi nguồn nhân lực rất đa dạng.
Bà Văn Thị Hữu Tâm, Phó giám đốc HURC cho biết: Chỉ riêng một tuyến Metro số 1 đầu tiên của thành phố đi vào vận hành, đã cần hàng trăm đến cả nghìn người làm việc ở nhiều chuyên ngành khác nhau. Sắp tới khi thành phố đầu tư nhiều tuyến metro “xương sống”, nhu cầu nhân lực sẽ tăng lên theo cấp số nhân.
Theo kế hoạch phát triển đường sắt đô thị trong 5 năm tới, thành phố phấn đấu hoàn thành 6 tuyến metro với tổng chiều dài 187 km; xa hơn, đến năm 2035 đưa vào khai thác 14 tuyến với 462 km. Trước mắt, tuyến Metro số 2 (Bến Thành- Tham Lương) sẽ hoàn thành và đưa vào vận hành trong năm 2030; cùng các dự án ưu tiên đầu tư gồm: Tuyến Metro số 1 (đoạn thành phố mới Bình Dương-Suối Tiên), Metro số 2 (đoạn thành phố Thủ Dầu Một-Thành phố Hồ Chí Minh); Metro số 3 (Kết nối Vũng Tàu-Bà Rịa-Phú Mỹ) và Metro số 6, Vành đai trong (Phú Hữu-Bà Quẹo-Vòng xoay Phú Lâm-Phú Hữu với chiều dài lên đến 180 km. Đây là bài toán cấp thiết về nhân sự đặt ra để thành phố phát triển hệ thống giao thông thông minh, hiện đại.
Theo đề án Đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị được Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh thông qua cuối năm 2025, từ nay đến năm 2030, thành phố cần khoảng 70.000 người phục vụ quá trình đầu tư phát triển hệ thống metro với các vị trí như: Nhân lực quản lý dự án, nhân lực vận hành khai thác, kỹ sư, công nhân kỹ thuật, tư vấn-thiết kế... Trong đó, nhân lực cho khối vận hành-khai thác, công nhân kỹ thuật cần số lượng rất lớn khoảng 30.000 người; nhân lực xây dựng khoảng 12.000 người. Thành phố cũng lên kế hoạch đào tạo cho giai đoạn 2030-2045, với số lượng nhân sự gần gấp đôi so với giai đoạn 2025-2030, nhằm phù hợp nhu cầu phát triển và đầu tư hệ thống metro lên đến 700 km.
Chuẩn hóa nguồn nhân lực
Theo Sở Xây dựng thành phố, các chuyên ngành chính nhằm thực hiện đề án Đào tạo nguồn nhân lực phát triển hệ thống đường sắt đô thị gồm: Kỹ thuật hạ tầng và công trình đường sắt đô thị; Tín hiệu, điều khiển và tự động hóa; Cung cấp điện và điện khí hóa; Phương tiện và cơ khí đường sắt; Quản lý vận hành và dịch vụ; Quản lý bảo trì, sửa chữa; Công nghệ thông tin và dữ liệu vận hành; Đô thị hóa, quy hoạch giao thông và TOD; Môi trường, an toàn và phòng, chống rủi ro... Đây cũng là lực lượng nòng cốt trong quá trình xây dựng đô thị thông minh của Thành phố Hồ Chí Minh trong những năm tới.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Anh Tuấn, Đại học Việt Đức nhận định: Theo đề án phát triển nguồn nhân lực được Bộ Xây dựng trình Chính phủ, chỉ riêng dự án Đường sắt đô thị tốc độ cao Bắc-Nam đã cần khoảng 260.000-330.000 nhân sự trong giai đoạn xây dựng. Khi đi vào vận hành thương mại, tuyến đường sắt này cần đến 14.000 nhân sự quản lý, khai thác; trong đó, có ít nhất 2.400 kỹ sư chuyên sâu thuộc nhóm ngành công nghệ, hệ thống điều khiển tự động và giao thông thông minh-phân khúc cốt lõi đòi hỏi tư duy và chuyên môn liên ngành. Nhu cầu này, không dừng lại ở đường sắt quốc gia, mà còn mở rộng mạnh mẽ sang đường sắt đô thị tại các thành phố lớn.
Theo tính toán của Ban Quản lý Đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố sẽ cần từ 30.000 - 40.000 nhân sự ngành đường sắt đô thị; trong đó, phân khúc kỹ sư công nghệ cao, vận hành hệ thống giao thông thông minh như: Chuyên gia quy hoạch giao thông và phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD); Chuyên gia thiết kế, quy hoạch và vận hành đường sắt đô thị (Metro); Kỹ sư hệ thống điều khiển phương tiện tự hành... chiếm tới 20%. “Những yêu cầu từ thực tế này đang đặt ra cho các trường đại học, viện nghiên cứu cần ưu tiên và quan tâm đào tạo kỹ sư chuyên ngành chất lượng cao, nhất là ngành kỹ thuật giao thông thông minh. Từ đó, nhằm chuẩn bị trước một thế hệ kỹ sư có tư duy hệ thống, đón đầu làn sóng hạ tầng tỷ USD của Việt Nam”, ông Tuấn cho biết.
Trong khi đó, ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần đầu tư địa ốc Đại Quang Minh thuộc THACO, là doanh nghiệp thực hiện tổng thầu thi công tuyến Metro số 2 (Bến Thành-Tham Lương) chia sẻ: Công tác đào tạo, chuẩn hóa nguồn nhân lực cần phải được thành phố ưu tiên, phải xem là yếu tố quyết định, bởi không thể mãi lệ thuộc vào công nghệ và giải pháp thi công của nhà thầu nước ngoài. Do đó, việc làm chủ công nghệ thi công các tuyến đường sắt đô thị đang được THACO ưu tiên, đồng thời chuẩn bị các điều kiện để phát triển công nghiệp đường sắt trong nước. Doanh nghiệp đang xây dựng lộ trình từng bước nội địa hóa các sản phẩm và thiết bị phục vụ ngành đường sắt; qua đó, tiếp nhận công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất trong nước và giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài. Đơn cử, THACO vừa thiết lập quan hệ hợp tác chiến lược với Hyundai Rotem-tập đoàn sản xuất phương tiện đường sắt hàng đầu Hàn Quốc. Theo thỏa thuận, đối tác sẽ hỗ trợ chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và tư vấn kỹ thuật nhằm phục vụ quá trình sản xuất đầu máy, toa xe và các thiết bị chuyên dụng cho hệ thống metro tại Việt Nam.
Trong bối cảnh thành phố đặt mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học-công nghệ của khu vực, việc đầu tư cho con người chính là khoản đầu tư có giá trị lâu dài nhất. Trong đó, công tác đào tạo nguồn nhân lực cho đường sắt đô thị không chỉ là một nhiệm vụ kỹ thuật, mà còn là bước chuẩn bị chiến lược cho tương lai của Thành phố Hồ Chí Minh nhằm phát triển và hình thành một hệ thống đường sắt đô thị an toàn, tiên tiến và bền vững.
