Bài 1: Sách giả, sách lậu và những hệ lụy

Quỳnh Trang là thành viên quen thuộc của nhiều diễn đàn đọc sách trên mạng xã hội. Nhưng hôm nay cô post bài lên diễn đàn không phải để review một tác phẩm nào đó vừa đọc xong, mà để tham khảo ý kiến của cộng đồng đọc sách xem những cuốn sách mình mới mua là thật hay giả.

“Tôi mua sách của một bạn nói là đọc xong rồi muốn bán lại. Nhưng khi đem về, kiểm tra thấy nhiều dấu hiệu là sách giả như bìa in không sắc nét, dập giá lem nhem, nội dung bị mất một số trang… Đây là lần đầu tiên tôi mua sách không phải trên các web hoặc shop của chính các đơn vị xuất bản và bị lừa” – Quỳnh Trang chia sẻ.

Những trường hợp như Quỳnh Trang không phải là hiếm. Thỉnh thoảng, trên các diễn đàn sách, vẫn có những thành viên vào xin tư vấn sách mình mua là thật hay giả.

Đó chỉ là những thí dụ rất nhỏ và dễ gặp đối với tình trạng sách giả, sách lậu len lỏi vào từng ngõ ngách của thị trường hiện nay. Dưới nhiều hình thức khác nhau, như sách “đọc xong rồi bán lại”, “sách xả kho”, “sách hạ giá”, "trả mặt bằng"…, sách giả, sách lậu cứ thế đến với bạn đọc. Không phải ai cũng đủ kinh nghiệm và trải nghiệm để nhận biết được đâu là sách thật, đâu là sách giả. Nhưng cũng có những bạn đọc “tặc lưỡi” vì giá rẻ hơn sách thật nhiều. Nhiều biện pháp cả về pháp lý và kỹ thuật đã được áp dụng, nhưng sách giả, sách lậu cũng có những cách biến hóa tinh vi và khôn lường.

Cùng với bạn đọc, các đơn vị xuất bản là phía chịu ảnh hưởng không nhỏ bởi sách giả, sách lậu. Ông Nguyễn Ngọc Tú, Giám đốc Marketing của 1980Books cho biết, 1980 Books đang phải đối mặt với làn sóng hàng giả, hàng nhái tấn công dồn dập trên các nền tảng xuyên biên giới.

“Chỉ tính riêng trong năm 2025, qua công tác rà soát và bảo vệ bản quyền, chúng tôi đã phát hiện gần 400 đường liên kết sản phẩm giả mạo trên nền tảng TikTok. Điều đáng nói là con số này mới chỉ là ‘phần nổi của tảng băng chìm’, bởi thực tế còn hàng nghìn vi phạm khác đang hiện hữu trên các hội nhóm Facebook, các sàn thương mại điện tử và website lậu” – ông Nguyễn Ngọc Tú cho biết.

Ông Nguyễn Xuân Minh, Trưởng phòng Bản quyền, Công ty cổ phần Văn hóa và truyền thông Nhã Nam cho biết, trong những năm trở lại đây, tình trạng vi phạm bản quyền các ấn phẩm in của Nhã Nam có giảm dần. Không còn tình trạng cuốn sách nào cũng bị làm lậu, làm giả như trước đây. Hiện nay, chỉ những cuốn sách bán chạy (best-seller) mới bị làm lậu, làm giả và tốc độ làm giả diễn ra rất nhanh.

Ông Nguyễn Xuân Minh cho biết, thông thường, các ấn bản lậu và giả này được bán ở các tỉnh nhiều hơn là tại các thành phố lớn như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, rồi được rao bán trên các trang mạng xã hội như Facebook, TikTok qua các chương trình livestream, hoặc thông qua việc chạy quảng cáo cho các cửa hàng ảo.

“Chúng tôi đã thử đặt mua về để làm bằng chứng vì với những người làm sách lâu năm, chỉ cần nhìn qua hình ảnh là có thể nhận diện hoặc đoán chính xác đến 80% đó là sách giả. Sau khi mua về lưu bằng chứng, chúng tôi sẽ liên hệ và đề nghị cơ quan công an hỗ trợ xử lý” – ông Nguyễn Xuân Minh chia sẻ.

Còn với Đinh Tị Books, một trong số những đơn vị chuyên làm sách cho trẻ em, tình trạng vi phạm bản quyền cũng đang diễn ra khá phức tạp dưới nhiều hình thức. Bà Trần Lệ Thu, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và dịch vụ văn hóa Đinh Tị cho biết: “Trong thời gian vừa qua, thông qua rà soát, chúng tôi đã phát hiện một số đầu sách của mình bị in lậu, sao chép trái phép nội dung. Đây là vấn đề mà Đinh Tị Books đặc biệt quan tâm bởi các ấn bản phẩm dành cho trẻ em không chỉ là hàng hóa thông thường mà còn là sản phẩm giáo dục, đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc về nội dung, hình ảnh, chất lượng in ấn…”

Ngoài sách giả, sách lậu bán trên các nền tảng mạng xã hội, theo ông Nguyễn Xuân Minh, các ấn phẩm của Nhã Nam nói riêng và các đơn vị phát hành nói chung còn bị xâm phạm bản quyền trên không gian số.

Các vi phạm trên không gian mạng được chia làm hai hình thức. Thứ nhất là vi phạm nội dung video/âm thanh. Một số cá nhân đem toàn bộ nội dung sách đọc lên YouTube hoặc các nền tảng khác để tạo file audio nhằm thu tiền quảng cáo hoặc bán các file đó. “Với trường hợp này, chúng tôi tiến hành báo cáo (report) với các nền tảng để gỡ bỏ. Đặc biệt, các nền tảng như YouTube có cơ chế bảo vệ bản quyền rất chặt chẽ; khi một kênh bị báo cáo vi phạm, họ có thể khóa kênh đó ngay lập tức, tạo ra tác dụng răn đe tương đối mạnh” – ông Nguyễn Xuân Minh cho biết.

Thứ hai là vi phạm bản quyền sách điện tử (Ebook). Theo ông Xuân Minh, đây là trường hợp rất nghiêm trọng và đang có xu hướng tăng cao. Nhiều bản sách bán chạy được quét, chụp lại và up trên các nền tảng mạng xã hội, thậm chí bán trong các hội nhóm với giá rẻ.

Thậm chí, ê-kíp làm sách còn đã từng tham gia một số hội nhóm chia sẻ sách mới trên mạng. Việc thâm nhập vào các nhóm này không hề dễ dàng. Người tham gia thường phải đóng một khoản phí (khoảng 100.000 đồng/tháng hoặc một mức phí theo năm). Chỉ cần có người yêu cầu, quản trị viên nhóm sẽ tìm cách mua hoặc mượn sách về chụp ảnh, quét file để cung cấp cho thành viên. Mặc dù mức phí cá nhân rẻ, nhưng số lượng thành viên tham gia rất đông, có những nhóm kín lên đến 20.000 thành viên. “Đã có những thành viên trong nhóm cung cấp danh sách sách lậu cho chúng tôi nhưng không tiết lộ thông tin về quản trị viên. Điển hình như cuốn sách "Họ và tên" của anh Trần Quang Đức, chỉ 3 ngày sau khi phát hành đã có người gửi cho tôi file PDF scan trọn bộ” – Trưởng phòng Bản quyền Nhã Nam chia sẻ.

“Trước khi có nghị định mới của Bộ Công an về việc xử phạt mạnh tay các hành vi chia sẻ, phát tán ebook không bản quyền, chúng tôi gần như không thể giải quyết triệt để vấn đề này. Do file ebook có dung lượng rất nhỏ (chỉ khoảng 1-2 MB), người ta có thể chia sẻ cực nhanh qua Zalo, các nền tảng chat hoặc tải lên Google drive để phát tán trong các nhóm kín. Theo tìm hiểu của chúng tôi, những cuốn sách mới của Nhã Nam và nhiều đơn vị khác thường bị phát tán file scan trong các nhóm kín chỉ sau 3 đến 7 ngày phát hành” – ông Nguyễn Xuân Minh cho biết.

Giám đốc Marketing của 1980Books Nguyễn Ngọc Tú cũng chia sẻ, các ấn phẩm của 1980Books không chỉ bị các đối tượng bán sách in lậu với chất lượng kém, mà còn tự ý chuyển đổi nội dung sang định dạng PDF, audio (sách nói) bất hợp pháp để trục lợi, xâm phạm nghiêm trọng quyền lợi của tác giả và đơn vị sở hữu bản quyền.

Phó Tổng Giám đốc Đinh Tị Books Trần Lệ Thu cũng cho biết nhiều ấn phẩm của Đinh Tị đã bị đăng tải dưới dạng ebook hay sử dụng làm nội dung audio trên một số nền tảng mạng xã hội mà không xin phép.

Sách giả, sách lậu biến tướng khó lường, “thiệt đơn thiệt kép” là các đơn vị xuất bản.

Giám đốc Marketing của 1980Books Nguyễn Ngọc Tú chia sẻ: “Hệ lụy trực tiếp và sâu sắc nhất là thiệt hại kinh tế nặng nề. Mỗi cuốn sách lậu bán ra đồng nghĩa với việc nỗ lực của đội ngũ biên tập, dịch giả và kinh phí đầu tư cho bản quyền bị tước đoạt trắng trợn. Tuy nhiên, cái giá đắt hơn cả chính là uy tín thương hiệu. Xa hơn nữa, tình trạng này làm suy giảm động lực sáng tạo của đội ngũ trí thức và gây mất niềm tin nơi các đối tác bản quyền quốc tế”.

Bà Trần Lệ Thu, Phó Tổng Giám đốc Đinh Tị Books bộc bạch, việc sách giả, sách lậu xuất hiện gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín thương hiệu nếu khách hàng vô tình mua phải những ấn phẩm kém chất lượng, in sai màu, sai nội dung, gia công không bảo đảm quy chuẩn…

“Bên cạnh đó, việc vi phạm bản quyền sách còn xâm hại trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của đơn vị làm sách, làm giảm doanh thu, ảnh hưởng tới đại lý của chúng tôi và nguồn lực tái đầu tư cho sách mới” – bà Trần Lệ Thu nói.

Đó cũng chính là nỗi lo của những người làm sách, khi uy tín của các đơn vị xuất bản Việt Nam có thể bị ảnh hưởng khi ra thị trường quốc tế.

Trưởng phòng bản quyền của Nhã Nam, ông Nguyễn Xuân Minh cho biết, các đầu sách dễ bị làm giả nhất của Nhã Nam thường là tiểu thuyết, sách trinh thám, sách văn học bán chạy và những cuốn sách bắt kịp xu thế như sách về AI hoặc các doanh nghiệp đang được quan tâm (thí dụ như NVIDIA). Những cuốn sách càng được truyền thông mạnh, càng nhiều người biết đến thì tốc độ bị làm ebook lậu càng nhanh.

Trái ngược với quá trình làm sách giả diễn ra rất nhanh, quá trình tìm kiếm và đàm phán bản quyền lại mất rất nhiều công sức, thời gian và chi phí. Ông Nguyễn Xuân Minh cho biết, việc mua bản quyền không hẳn là quá khó, nhưng khó nhất là tìm đúng chủ sở hữu bản quyền. Các đơn vị như Nhã Nam phải tốn nhiều chi phí tham dự các hội sách lớn như Frankfurt, London hay Bắc Kinh để giao lưu, tìm hiểu thị trường và xây dựng mạng lưới quan hệ (networking) nhằm tìm ra chủ sở hữu của từng đầu sách.

Khó khăn thứ hai là về giá thành. So với thế giới, thị trường Việt Nam vẫn còn nhỏ. Với số lượng in khoảng 2.000-3.000 cuốn, số tiền bản quyền trả cho một cuốn sách "best-seller" không cao, cho nên việc thuyết phục chủ sở hữu bán bản quyền cho thị trường Việt Nam là một nghệ thuật. Với những đối tác mới chưa từng làm việc với Việt Nam, việc thuyết phục họ mất rất nhiều thời gian.

Thứ ba, các chủ sở hữu quốc tế cũng lo ngại về tình trạng vi phạm bản quyền công khai tại Việt Nam. Họ thường thắc mắc khi thấy các file ebook lậu xuất hiện dù họ chưa hề bán bản quyền ebook cho thị trường này, và yêu cầu nhà xuất bản phải xử lý. Tuy nhiên, nguồn lực của các đơn vị xuất bản có hạn, việc xử lý chỉ dừng lại ở việc báo cáo cơ quan chức năng, tuyên truyền hoặc report trên các nền tảng, nên không thể giải quyết triệt để, khiến họ khá lo ngại.

Còn về phía bạn đọc, mặc dù có những bạn đọc “tặc lưỡi” mua vì “cũng không khác sách thật là mấy”, nhưng một người tham gia ngành xuất bản từng đánh giá, sách giả, sách lậu ảnh hưởng xấu tới người đọc không kém các loại hàng giả, hàng lậu, thậm chí hậu quả còn nặng nề hơn và diễn ra lâu dài. Bởi vì, khi không ai kiểm soát nội dung và chất lượng, sách giả và sách lậu có thể cung cấp cho bạn đọc đủ mọi loại nội dung, kể cả nội dung xấu, độc…

Chính vì thế, giữ gìn một nền xuất bản lành mạnh, giảm thiểu và hướng tới triệt tiêu vi phạm bản quyền, không chỉ là bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, của nhà sản xuất, mà còn là giữ gìn uy tín cho nền xuất bản và bảo vệ tri thức cho thế hệ tương lai.