Xây dựng di sản Côn Sơn “tùng lâm đẹp đẽ”

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hải Phòng Nguyễn Thành Trung: Năm 1965, trong lần về thăm Côn Sơn, Bác Hồ đã căn dặn cán bộ và nhân dân địa phương phải bảo vệ di tích, trồng nhiều cây xanh để nơi đây trở thành nơi “tùng lâm đẹp đẽ”. Lời căn dặn ấy hôm nay tiếp tục được thành phố Hải Phòng quan tâm, hiện thực hóa bằng những bước đi bền bỉ trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Côn Sơn nằm trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn-Kiếp Bạc, vùng đất gắn bó mật thiết với Phật giáo Trúc Lâm và lịch sử dân tộc thời Trần. Cùng với Yên Tử và Quỳnh Lâm, Côn Sơn từng là một trong ba trung tâm lớn của Thiền phái Trúc Lâm, nơi hội tụ tinh hoa tư tưởng Phật giáo mang đậm bản sắc Việt. Núi Kỳ Lân, núi Ngũ Nhạc, dãy Phượng Hoàng cùng hệ thống sông Lục Đầu tạo nên thế đất hội tụ linh khí, được người xưa xem là vùng địa linh hiếm có.

Ẩn mình trong rừng thông cổ thụ, chùa Côn Sơn mang dáng vẻ thanh tịnh với kiến trúc kiểu chữ công truyền thống. Trong sân chùa còn lưu giữ cây đại hơn 600 năm tuổi và nhiều tấm bia đá quý thuộc hàng bảo vật quốc gia như: bia “Côn Sơn Tư Phúc tự bi” Bác Hồ đã từng đọc và chiêm nghiệm hơn nửa thế kỷ trước; bia “Thanh Hư động” có từ thời Long Khánh (1373-1377), với nét chữ của vua Trần Duệ Tông… Những dấu tích ấy không chỉ phản ánh chiều sâu lịch sử mà còn cho thấy sự tiếp nối liên tục của dòng chảy văn hóa qua các triều đại.

Côn Sơn còn gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân Văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Bên dòng suối Côn Sơn, phiến Thạch Bàn vẫn được truyền tụng là nơi ông từng nghỉ ngơi, suy tư việc nước, sáng tác thơ văn. Chính tại đây, Bác Hồ cũng dừng chân và căn dặn phải gìn giữ di tích, trồng cây xanh để xây dựng Côn Sơn thành nơi “tùng lâm đẹp đẽ”. Vùng đất này cũng là nơi vân du, ẩn dật, tu tâm, dưỡng tính của các bậc danh nhân tiêu biểu cho tâm hồn, khí phách, tinh hoa văn hóa Việt Nam ở nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau cũng như của bao tao nhân mặc khách.

Ngày nay, trong bối cảnh phát triển mới, việc quần thể Yên Tử- Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới (năm 2025) đã mở ra cơ hội lớn nhưng đồng thời đặt ra trách nhiệm cao hơn trong quản lý và bảo tồn. Từ một điểm đến nổi tiếng trong nước, Côn Sơn trở thành di sản mang tầm vóc quốc tế, đòi hỏi cách tiếp cận hài hòa giữa bảo tồn nguyên gốc và phát triển bền vững.

Phó Trưởng ban Quản lý khu di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc Nguyễn Duy Mạnh cho biết: Cuối năm 2025, thành phố Hải Phòng quyết định tăng vốn đầu tư cho Dự án bảo tồn Khu di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc từ 100 tỷ đồng lên hơn 180 tỷ đồng. Trong đó, dự án cải tạo, phục hồi suối Côn Sơn chiếm kinh phí hơn 45 tỷ đồng. Suối bắt nguồn từ khe núi Ngũ Nhạc và Côn Sơn, dài gần 4 km, chảy qua nhiều ghềnh đá trước khi đổ về hồ Côn Sơn. Trong quá khứ, dòng suối từng chảy quanh năm, nhưng biến đổi môi trường và địa chất khiến nguồn nước suy giảm, có thời gian dài lòng suối khô cạn, ảnh hưởng lớn đến cảnh quan và giá trị của di tích. Dự án bao gồm các hạng mục: xây dựng 2 đập dâng gần Thạch Bàn lớn; cải tạo cảnh quan, trám vá các vị trí mất nước; nạo vét bùn, cát trong lòng suối; trồng cây xanh, tạo thảm thực vật dọc bờ suối… Đến nay, công trình đã căn bản hoàn thành, dòng nước trở lại, cảnh quan Côn Sơn như được hồi sinh.

Trở lại di tích dịp Lễ hội mùa xuân Côn Sơn-Kiếp Bạc vừa qua, chị Nguyễn Thanh Hòa ở xã Cẩm Giang rất vui vì lần đầu tiên chị thấy có tiếng suối reo giữa những ngày xuân và cảm nhận rõ sự thay đổi. Nhiều gia đình dừng chân bên Thạch Bàn, trẻ nhỏ vui đùa bên suối nước, tạo nên hình ảnh sinh động nhưng vẫn giữ được nét thanh bình vốn có của không gian tâm linh, giữa tùng lâm đẹp đẽ.

Song song với phục hồi dòng suối, công tác bảo vệ rừng thông Côn Sơn được đặc biệt chú trọng. Rừng thông không chỉ tạo nên bản sắc cảnh quan mà còn giữ vai trò cân bằng sinh thái và bảo vệ di tích. Sau các đợt thiên tai gây gãy đổ cây rừng, lực lượng chức năng đã tiến hành rà soát, trồng bổ sung cây bản địa, hướng tới phục hồi hệ sinh thái lâu dài. Quan điểm xuyên suốt là hạn chế bê-tông hóa, bảo đảm mọi hạng mục đầu tư đều hài hòa với cảnh quan tự nhiên.

Hạ tầng phục vụ du khách đã được nâng cấp khang trang. Các tuyến giao thông kết nối, bãi đỗ xe, điểm dừng chân, hàng quán được bố trí hợp lý, bảo đảm mỹ quan, trật tự và không gian lịch sử.

Hải Phòng cũng định hướng phát triển du lịch văn hóa-tâm linh-sinh thái theo chiều sâu. Không gian hồ Thanh Long và khu vực phụ cận đang được nghiên cứu quy hoạch thành khu du lịch sinh thái dựa trên nền tảng giá trị lịch sử và cảnh quan sẵn có. Mục tiêu không phải khai thác đại trà mà hướng tới mô hình du lịch bền vững, chú trọng trải nghiệm văn hóa, nghỉ dưỡng sinh thái và nghiên cứu di sản.

Giá trị lớn nhất của Côn Sơn không chỉ nằm ở cảnh quan hay kiến trúc mà còn ở chiều sâu tinh thần. Giữa nhịp sống hiện đại, con người tìm về Côn Sơn như tìm về sự cân bằng nội tâm. Tiếng chuông chùa ngân giữa rừng thông, dòng suối len rì rầm qua triền đá, những lối mòn rêu phong dẫn bước người hành hương,… tất cả tạo nên không gian lắng đọng nơi lịch sử và hiện tại giao hòa.