Từ sử dụng công nghệ đến kiến tạo giá trị
Ở nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, chế biến nông sản, dệt thổ cẩm, bảo tồn nghề thủ công và duy trì tri thức bản địa, nhưng lại thường đứng ở vị trí yếu hơn trong chuỗi giá trị. Thực trạng này đã được thay đổi nhờ chuyển đổi số.
Thông qua mạng xã hội, các nền tảng thương mại điện tử, thanh toán số, công cụ quảng bá trực tuyến và các ứng dụng quản lý kinh doanh, đã có nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số tiếp cận được khách hàng mà không cần phải rời khỏi bản làng. Công nghệ số không chỉ mở rộng thị trường mà còn mở rộng không gian tham gia kinh tế của phụ nữ. Họ có thể tự xây dựng thương hiệu, trực tiếp giao tiếp với khách hàng, tiếp nhận phản hồi và từng bước làm chủ quá trình tiêu thụ sản phẩm.
Tiến sĩ Phạm Thị Xuân Nga, Phó Giám đốc Chi nhánh Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, dưới góc nhìn xã hội học, đây thật sự là quá trình chuyển dịch từ vị thế người lao động phụ thuộc trong chuỗi sản xuất sang chủ thể có khả năng tham gia và kiểm soát nhiều hơn các khâu tạo ra giá trị. Khi phụ nữ có thu nhập độc lập, có tiếng nói trong quyết định kinh tế gia đình và có khả năng tổ chức sản xuất, vị thế của họ trong cộng đồng cũng được thay đổi.
Tại Đại hội đại biểu Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tỉnh Lai Châu khóa XV, nhiệm kỳ 2025-2030, hai phụ nữ trẻ người dân tộc H'Mông Vừ Thị Xia (sinh năm 2000) và Vừ Chứ (sinh năm 1999) gây ấn tượng bởi sự nhanh nhẹn hoạt bát và những thành tích mà hai chị đã tạo ra để thay đổi cuộc sống, thoát nghèo nhờ công nghệ số. Từ chiếc điện thoại cũ, hai chị em Xia và Chứ đã livestream giới thiệu các sản vật địa phương, các vẻ đẹp văn hóa của quê hương mình. Sau thời gian dài kiên trì, kênh của họ ngày càng được nhiều người biết tới, tiêu thụ các sản phẩm OCOP như miến dong, thịt gác bếp, lạp xưởng, các loại rau quả theo mùa. Vụ khoai sâm vừa qua, hai chị đã bán khoảng 300 tấn khoai sâm giúp người dân thông qua các nền tảng thương mại điện tử. Thu nhập hằng tháng của gia đình ổn định khoảng 50 triệu đồng.
Những thí dụ về phụ nữ dân tộc thiểu số vươn lên thoát nghèo nhờ công nghệ như các chị Xia và Chứ hiện diện ngày càng nhiều ở khắp các bản làng, địa phương. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam hiện cũng đã triển khai dự án VED-GREAT I4.0 tại một số tỉnh miền núi như Sơn La, Lào Cai với mục đích thúc đẩy sinh kế cho phụ nữ dân tộc thiểu số thông qua việc tiếp cận thị trường và thương mại điện tử. Từ đây, nhiều chị em đã biết cách bán hàng qua Facebook, Zalo và có doanh thu, các hợp tác xã được hỗ trợ xây dựng, tập huấn bán hàng trên website, chuẩn hóa hình ảnh nhận diện thương hiệu, thiết kế logo và đăng ký bảo hộ thương hiệu, chuẩn hóa chất lượng sản phẩm, kiểm nghiệm và xây dựng mã số, mã vạch.
Trao kỹ năng, trao cơ hội
Một nghiên cứu mang tính địa phương trong phạm vi nhỏ về thực trạng tiếp cận công nghệ của phụ nữ tại các xã Mường Hum, Sín Chéng và Hạnh Phúc của tỉnh Lào Cai mới công bố gần đây cho thấy, có khoảng 89% số phụ nữ được khảo sát biết cách sử dụng điện thoại thông minh, 88% biết sử dụng internet, 98% sử dụng mạng xã hội. Tuy nhiên, chỉ khoảng 19% tự đánh giá có kỹ năng tốt trong chụp ảnh và quay video sản phẩm, 15% tự đánh giá có kỹ năng đăng bài giới thiệu và bán hàng, 18% đang bán hàng trực tuyến.
Việc phổ cập thiết bị và kết nối internet mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để có thể tham gia thị trường số, tạo ra giá trị kinh tế thì năng lực sử dụng công nghệ mới là yếu tố quyết định.
Có thể thấy, gần như toàn bộ người khảo sát đã tiếp cận mạng xã hội nhưng tỷ lệ chuyển từ sử dụng mạng xã hội sang hoạt động kinh doanh còn thấp. Điều này có nghĩa, việc phổ cập thiết bị và kết nối internet mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để có thể tham gia thị trường số, tạo ra giá trị kinh tế thì năng lực sử dụng công nghệ mới là yếu tố quyết định.
Thực tế, bất bình đẳng giới trong phân công lao động gia đình ở miền núi vẫn còn rõ nét dẫn đến cơ hội học tập và kinh doanh trên môi trường số cho phụ nữ còn hạn chế. Ngoài ra, những rủi ro trên môi trường mạng cũng là một thách thức. Thiếu kiến thức bảo mật, giao dịch điện tử, nhận diện lừa đảo và bảo vệ dữ liệu cá nhân khiến phụ nữ dễ gặp rủi ro khi kinh doanh trực tuyến. Việc bị chiếm đoạt tài khoản, giả mạo thương hiệu, lừa chuyển tiền hoặc phát sinh tranh chấp đơn hàng có thể làm mất đi thành quả kinh tế tích lũy. Điều này đòi hỏi phải có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội để nâng cao năng lực số cho phụ nữ.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Tuyết Nhung (Trường cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc) đặc biệt lưu ý về khoảng cách ngôn ngữ và văn hóa trong các chương trình đào tạo kỹ năng số cho phụ nữ vùng cao hiện nay. Các chương trình được thiết kế phần lớn chỉ sử dụng tiếng phổ thông, nhiều thuật ngữ kỹ thuật và phương pháp giảng dạy thiên về lý thuyết khiến những phụ nữ chưa thành thạo tiếng Việt khó tiếp cận tri thức.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Việt Nga (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, để phụ nữ dân tộc thiểu số không chỉ là người sử dụng công nghệ mà còn trở thành chủ thể đổi mới sáng tạo, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, dài hạn và có tính đặc thù địa phương. Trong công tác đào tạo, các cơ quan chức năng không nên đào tạo kỹ năng đại trà mà hướng vào nhu cầu sinh kế và nghề nghiệp, trong đó, chương trình đào tạo cần được xây dựng gắn với các nhóm sản phẩm và mô hình kinh doanh cụ thể. Thí dụ, đối với phụ nữ làm nông nghiệp nên tập trung vào đào tạo việc chụp ảnh, quay video, livestream, quản lý đơn hàng, thanh toán và kết nối khách hàng. Đối với phụ nữ làm nghề thủ công cần hướng dẫn xây dựng thương hiệu, thiết kế sản phẩm, kể chuyện văn hóa, bán hàng trên sàn thương mại điện tử; đối với phụ nữ kinh doanh dịch vụ du lịch cần chú trọng kỹ năng quảng bá điểm đến, quản lý đặt phòng, chăm sóc khách hàng, sử dụng nền tảng đặt dịch vụ…