Vào Chợ Lớn ăn bánh cầu may

Đó là nét đặc trưng văn hóa của người Hoa vùng Chợ Lớn, hôm nay đã có sự giao thoa với các cộng đồng cư dân khác.

Chỉ với diện tích 1,67 km², phường Chợ Lớn được xem là địa bàn tập trung nhiều chợ nhất Thành phố Hồ Chí Minh, có nguồn gốc do bà con người Hoa tạo dựng như: Xã Tây, Hà Tôn Quyền, Soái Kình Lâm, An Đông, Kim Biên, Phùng Hưng… Những ngày tháng Giêng của năm mới đi một vòng quanh các chợ, có thể sẽ hoa mắt và trầm trồ trước rất nhiều loại bánh của người Hoa mà hiện nay tục cúng bánh, ăn bánh cầu may đã lan tỏa sang người Việt.

Theo ông Diệc Hà Nam, một người Hoa lớn tuổi, tháng Giêng là lúc trên các bàn thờ gia đình không thể thiếu các món bánh dâng cúng, nhất là loại bánh tổ, đọc theo âm tiếng Hoa là “Nián gao”, có nghĩa là năm mới cuộc sống sẽ tốt hơn năm cũ. Khác với bánh tổ của người dân xứ Quảng có mầu nâu vàng đến thẫm, trên bề mặt có rắc mè rang, bánh tổ của người Hoa ở vùng Chợ Lớn có hai mầu vàng, trắng và không có mè. Trong tiếng Hoa, “Gao” là bánh, “Nián” là chất dính; do đó, món bánh này được mọi người sử dụng với mong muốn các thành viên trong gia đình luôn bền chặt, gắn bó với nhau.

Nguyên liệu làm bánh là bột nếp nấu nước đường (nếu đường cát thì bánh có mầu trắng, đường tán thì bánh có mầu vàng). Khó nhất là khâu quậy bột, để không bị “ốc trâu” thợ làm bánh phải lấy muỗng cà từng chút cho đến khi bột thật mịn chảy qua rây lưới. Khuôn bánh tổ hình tròn, rỗng hai đầu và lót ni-lông hay lá chuối bên dưới. Bột khi cho vào khuôn sẽ được hấp chín trong vài giờ là thành bánh.

Theo nhà báo Dương Rạch Sanh, nguyên phóng viên Báo Sài Gòn Giải Phóng Hoa Văn, bánh tổ là loại bánh để cúng trên bàn thờ tới rằm tháng Giêng, sau đó mang đi phơi để bảo quản thì bánh cứng lại. Muốn ăn phải lấy dao chặt bánh, đem chiên lên thì bên trong dẻo, bên ngoài giòn, thơm và béo, ngon hơn lúc bánh mới ra lò. Trước đây, bánh tổ được in chữ “Phúc” mầu đỏ (tượng trưng may mắn), nhưng những năm gần đây còn có thêm chữ “Phát”, chữ “Tài”, chữ “Vượng”… Hiện bánh tổ bán ở khu vực Chợ Lớn có 3 loại nhỏ (250gram), trung (500gram), đại (1kg) và bán đại trà ở Chợ Lớn hay các khu vực có đông người Hoa sinh sống.

Theo Tiến sĩ Trần Thị Anh Vũ, nguyên Phó Bí thư Thường trực Quận ủy Quận 5 (cũ), cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn còn có tục chưng bánh làm từ những khối đường ngọt có các hình thù như: Hình rồng, trái đào tiên, trái quýt, hoa sen... và đều có mầu đỏ. Những khối, thỏi đường mang hình ảnh con rồng theo quan niệm phương Đông, thể hiện sự linh thiêng, cao sang, phú quý, quyền cao chức trọng. Hình trái đào tiên tượng trưng cho sự trường thọ. Hình trái quýt đồng âm với từ “cát” trong tiếng Hoa, mang lại sự may mắn. Do nhiều loại bánh truyền thống của người Hoa mang ý nghĩa tốt đẹp cho nên được người Việt mua về để cầu mong hạnh phúc, niềm vui và sự hoan hỷ trong tâm hồn.

Ở Chợ Lớn vào tháng Giêng, không khó bắt gặp loại bánh tài lộc (còn gọi là bánh “chính túi”, bánh trái lựu) làm bằng bột gạo hoặc bột mì trộn chung mạch nha, nhân bánh có đường thẻ, đậu phộng rang trộn cùng cốm nếp. Bánh được người thợ nắn tròn, phủ mè rồi nắn cánh hoa trước khi cho vào chảo dầu chiên cứng lại. Bà Lý Kim Mai, một nhân sĩ người Hoa cho biết: Bánh “chính túi” theo tiếng Hoa là “kim đại”, nghĩa là chiếc túi đựng vàng.

Do đó, bánh tài lộc được người Hoa dùng để cúng giao thừa, cúng rằm tháng Giêng với mục đích cầu tiền tài, lộc, phúc cho gia đình hạnh phúc, con cháu đầy đàn trong năm mới. Ngoài ra còn có loại bánh phát tài, phát cao (hoặc “cao phát” theo phiên âm tiếng Hoa) có chất liệu dạng xốp giống bánh bò và bánh bông lan. Nguyên liệu chính của bánh là bột gạo lên men, được nướng hoặc hấp cho đến khi xòe thành bốn múi như bông hoa. Tên bánh trong tiếng Hoa cũng là một từ đồng âm, khi vừa diễn tả quá trình hình thành của bánh “nở ra”, đồng thời cũng là “phất lên” và bánh phát tài được người Hoa bày cúng dịp năm mới để cầu sự thịnh vượng, của cải, may mắn trong công việc làm ăn.

Tiến sĩ Trần Thị Anh Vũ nhận định, Thành phố Hồ Chí Minh có hơn 414 nghìn người Hoa. Ðồng bào dân tộc Hoa thật sự là một bộ phận không thể tách rời, cùng trải qua những biến đổi lịch sử, chiến đấu và hy sinh trong các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc. Trong kháng chiến, thành tích của cán bộ, chiến sĩ và đồng bào người Hoa ở thành phố hết sức vẻ vang nhưng bên cạnh đó cũng có nhiều hy sinh, mất mát: 576 gia đình có công cách mạng là người Hoa (8 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, 4 Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, 236 liệt sĩ, 115 thương binh).

Cộng đồng người Hoa gồm 5 nhóm ngôn ngữ chính: Quảng Ðông (nói tiếng Quảng, chiếm khoảng 50%), Triều Châu (nói tiếng Triều Châu, chiếm khoảng 30%), Khách Gia (nói tiếng Hẹ, chiếm khoảng 5%), còn lại là nhóm ngôn ngữ Phúc Kiến và Hải Nam. Tuy nhiên, do sinh ra và trưởng thành qua nhiều thế hệ, người Hoa đã xem Việt Nam là quê hương ruột thịt. Cộng đồng người Việt và người Hoa ở Chợ Lớn sống chan hòa, bình đẳng trên mọi phương diện. Ngày xuân, một số phong tục hay như múa lân sư rồng, hoa đăng, lễ hội Nguyên tiêu và nhất là tục chưng cúng bánh của bà con người Hoa đã thành thông lệ chung của cộng đồng nhiều dân tộc ở vùng Chợ Lớn.