ND- Chính phủ Trung Quốc đang nghiên cứu cải cách chế độ hộ khẩu đã áp dụng nửa thế kỷ qua, nay có nhiều bất cập.
Thử nghiệm từ năm 1953 và chính thức thực hiện từ năm 1958, chế độ hộ khẩu (CĐHK - đăng ký và cấp phép thường trú) chia dân số Trung Quốc thành hai nhóm lớn là dân thành phố (thường trú ở thành phố) và dân nông thôn. CĐHK ban đầu là biện pháp quản lý xã hội nhằm thực hiện chế độ phân phối lương thực, nhà ở, việc làm và các dịch vụ phúc lợi xã hội như bảo hiểm, y tế, giáo dục... cho dân thành phố, hạn chế dân nông thôn đổ ra thành phố.
Mọi người dân phải cư trú ở nơi họ đăng ký hộ khẩu. Mọi đứa trẻ bất kể sinh ra ở đâu đều phải đăng ký theo hộ khẩu của bố mẹ. Cơ hội hiếm hoi cho dân nông thôn nhận hộ khẩu thành phố là thi đỗ đại học, rồi sau khi tốt nghiệp có thể được phân công công việc ở thành phố.
Theo đà đô thị hóa nhanh chóng hơn 20 năm qua, ngày càng nhiều dân nông thôn rời khỏi mảnh ruộng của họ đổ ra thành phố với giấc mơ tìm được việc làm và cuộc sống khấm khá hơn, hy vọng choán vào khoảng trống lớn về nhân công trong nhóm sản nghiệp thứ hai (công nghiệp) do sự tăng trưởng nhanh của các ngành dịch vụ và tầng lớp trung lưu để lại ở các thành phố.
Chính phủ ước tính hiện có khoảng 120 triệu lao động nông thôn ra thành phố tìm việc làm, mặc dù con số thực tế có thể lên đến hơn 200 triệu người, ít nhất một nửa số này cư trú "lâu dài" ở các thành phố, và trong vài năm tới, lực lượng này sẽ có thêm 100 triệu người.
Với CĐHK hiện hành, các lao động đến từ nông thôn và con cái họ bị hạn chế tiếp cận những dịch vụ công cộng và phúc lợi xã hội ở thành phố bất kể họ đã sống hoặc làm việc ở thành phố bao lâu. Dân nông thôn di cư là nguồn lao động rẻ đóng góp vào sự giàu có của thành phố nhưng không được hưởng lợi xứng đáng từ sự thịnh vượng đó, thậm chí còn bị coi là "cư trú bất hợp pháp" ở thành phố.
Trước những tác động xã hội căng thẳng của sự phân cách ngày càng rộng giữa nông thôn và thành phố, ngày càng có nhiều ý kiến yêu cầu cải cách CĐHK hiện hành. Kết quả thăm dò do mạng www.sina.com và Thanh niên Trung Quốc nhật báo tiến hành tháng 3-2007 cho thấy, 92% trong 11.168 người được hỏi cho rằng cần cải cách CĐHK, hơn 53% nói cần bỏ những hạn chế tiếp cận các dịch vụ công cộng ở thành phố, hơn 38% yêu cầu hủy bỏ hoàn toàn CĐHK hiện hành.
Theo các chuyên gia xã hội Trường ĐH Nhân dân Trung Quốc, "CĐHK đã có vai trò quan trọng trong giai đoạn lịch sử nhất định làm cơ sở dữ liệu quốc gia và xác định thân phận người dân, nhưng nó đã không còn khoa học và hợp lý trong xu hướng di dân không thể đảo ngược hiện nay".
Chính phủ Trung Quốc bắt đầu nghiên cứu cải cách CĐHK từ năm 1992, nhưng suốt mười năm sau đó, việc này không mấy tiến triển. Tại một cuộc hội thảo toàn quốc của Bộ Công an cuối tháng 3-2007, một số đại biểu đề xuất việc cho phép di dân tự do hơn giữa nông thôn và thành phố.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, chỉ đơn giản cho di dân tự do hơn không giải quyết được nhiều vấn đề mà lao động nông thôn đang vấp phải khi họ đã vào thành phố. Nhiều lao động nông thôn đã sống và làm việc ở thành phố hơn 20 năm, đã mất đất và kỹ năng canh tác. Nếu thành phố cũng không "nhận" họ nữa họ sẽ đi đâu, làm gì?
Ngoài tác động xã hội, CĐHK hiện hành còn cản trở kinh tế thị trường, không dừng được dòng người từ nông thôn ồ ạt đổ ra thành phố mà còn cản trở họ tìm kiếm công việc hợp sức mình nhất ở thành phố.
Tuy nhiên, khả năng kiểm soát kém lực lượng lao động dư thừa đến từ nông thôn và hạ tầng cơ sở không đủ ở nhiều thành phố vẫn là những yếu tố nan giải trong bài toán cải cách CĐHK. Theo các chuyên gia, nếu cải cách CĐHK không đồng bộ với thực hiện các chương trình xã hội sẽ chỉ mang lại các khu "ổ chuột" ở thành phố. Cần bình đẳng hơn trong việc cung cấp các dịch vụ phúc lợi xã hội ở thành phố cho tất cả các lao động di cư và gia đình họ, trong khi các chính quyền nông thôn cần bảo đảm cung cấp các dịch vụ công cộng cơ bản để không phải nhiều người khao khát ra thành phố như vậy.
Chính quyền 12 địa phương cấp tỉnh đã bắt đầu cải cách thử nghiệm CĐHK. Bộ Công an vừa qua cho biết sẽ cải cách từng bước tiến tới bỏ CĐHK hai tầng. Người dân sẽ có quyền thay đổi hộ khẩu, chỉ cần bảo đảm điều kiện cơ bản là "cư trú hợp pháp và cố định". Các cặp vợ chồng có nơi cư trú khác nhau sẽ được nhập vào một hộ khẩu. Người già đã chuyển đến ở với con cái sẽ được nhập vào hộ khẩu của con.
Theo các chuyên gia Trường ĐH Công an nhân dân Trung Quốc, do thực tế phát triển kinh tế chưa cân bằng giữa các vùng, việc cải cách CĐHK chưa thể có một lịch trình thống nhất toàn quốc, ngay cả nếu chính phủ thực hiện trên toàn quốc đề xuất của Bộ Công an, các địa phương cũng sẽ thực hiện theo điều kiện sở tại. "Mục tiêu chủ yếu trước hết của việc cải cách CĐHK là mang lại cho mọi công dân quyền tự do chọn chỗ định cư. Sau đó là quyền bình đẳng về lao động và những hoạt động khác ở nơi họ cư trú. Cuối cùng là hưởng các quyền chính trị, kinh tế, văn hóa như các cư dân thành phố".
