Sơn La hiện có hơn 26.000 ha diện tích mặt nước, trong đó lòng hồ thủy điện Sơn La rộng hơn 13.000 ha, lòng hồ thủy điện Hòa Bình (phần thuộc địa bàn tỉnh) khoảng 7.900 ha cùng nhiều hồ chứa thủy lợi, thủy điện vừa và nhỏ, ruộng lúa kết hợp nuôi cá và hệ thống sông, suối.
Đây cũng là môi trường sinh sống của 123 loài cá, trong đó hơn 60 loài có giá trị kinh tế. Tuy nhiên, nguồn lợi tự nhiên đang chịu sức ép từ hoạt động khai thác trái quy định, sử dụng ngư cụ cấm và tình trạng đánh bắt tận diệt.
Những ngày cuối tháng 8, có mặt ở vùng lòng hồ sông Đà tại Sơn La, chúng tôi nhận thấy cuộc sống nhiều hộ dân đã gắn chặt với mặt nước. Từ khai thác thủy sản tự nhiên đến nuôi cá lồng, lòng hồ đã cung cấp nguồn thực phẩm và tạo sinh kế, thu nhập cho người dân nơi đây.
Phó Chi cục trưởng Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản tỉnh Dương Văn Biểng cho biết: Diện tích mặt nước lớn, trong khi lực lượng quản lý chuyên ngành còn hạn chế. Riêng phòng chuyên môn về thủy sản của chi cục chỉ có năm biên chế, nhiều cơ sở không có cán bộ chuyên môn. Vì vậy, tình trạng sử dụng ngư cụ cấm, khai thác thủy sản không đúng quy định vẫn còn xảy ra.
Thực tế nêu trên đặt ra câu hỏi: Làm thế nào để bảo vệ hiệu quả nguồn lợi thủy sản trên một vùng nước rộng lớn mà không chỉ phụ thuộc vào lực lượng chức năng? Câu trả lời đang được ngành thủy sản và chính quyền địa phương hướng tới là cần phát huy vai trò của chính những người dân đang sinh sống, sản xuất trên mặt nước.
Đơn cử, tại xã Mường La, người dân đã từng bước được tuyên truyền, vận động tham gia bảo vệ nguồn lợi thủy sản và nâng cao trách nhiệm với vùng nước sinh kế. Tại bản Mường Trai hiện có 271 hộ với gần 1.200 nhân khẩu, trong đó 86 hộ nuôi cá lồng, thu nhập mỗi hộ từ 150-200 triệu đồng/năm.
Là một trong các gia đình nuôi cá lồng trên lòng hồ sông Đà, ông Cà Văn Nén, bản Mường Trai đang duy trì nuôi tám lồng cá. Ông Nén cho biết: “Trước đây, các hộ dân sinh sống bằng nghề nuôi cá lồng khá lo lắng về ô nhiễm nguồn nước và tình trạng đánh bắt trộm. Chỉ đến khi người dân cùng tham gia kiểm tra, nhắc nhở, ý thức giữ gìn môi trường nước mới được nâng lên, đồng thời tạo sự đoàn kết giữa các hộ”.
Theo ông Lò Văn Khiên, quản lý Hợp tác xã Nuôi trồng thủy sản và Du lịch Mường La, người dân sống quanh năm trên mặt nước hiểu rõ từng khu vực, từng lồng bè cho nên việc huy động cộng đồng tham gia giám sát sẽ sát thực tế. Vùng nước lòng hồ này là nguồn sống chính của các hộ trong bản, người dân sẵn sàng tham gia nếu được hướng dẫn cụ thể và giao quyền theo quy định.
Cơ chế đồng quản lý đã được quy định trong Luật Thủy sản năm 2017, theo hướng Nhà nước và cộng đồng cùng chia sẻ trách nhiệm. Người dân được tham gia quản lý, giám sát, bảo vệ nguồn lợi ngay trên khu vực gắn với sinh kế của mình.
Tại các cơ sở, cơ quan chuyên môn đang phối hợp chính quyền tuyên truyền, vận động người dân tham gia các tổ cộng đồng. Đây là lực lượng thường xuyên có mặt trên địa bàn, trực tiếp khai thác và sử dụng nguồn lợi thủy sản cho nên có vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác bảo vệ.
Trưởng phòng Kinh tế xã Mường La Lê Hồng Thái cho biết: “Khi người dân trực tiếp tham gia bảo vệ nguồn lợi, trách nhiệm và ý thức cộng đồng sẽ được nâng lên, đồng thời hỗ trợ thêm cho lực lượng quản lý nhà nước. Tuy nhiên, đồng quản lý không có nghĩa là Nhà nước “khoán trắng” việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản cho người dân. Đây phải là sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và cộng đồng, trong đó mỗi bên có quyền hạn, trách nhiệm cụ thể”.
Thời gian tới, Sơn La sẽ tiếp tục chỉ đạo cơ quan chuyên môn phối hợp chính quyền và cộng đồng dân cư nâng cao nhận thức về bảo vệ, phát triển nguồn lợi thủy sản; hướng dẫn cơ sở thành lập các tổ cộng đồng theo quy định pháp luật. Đây là hướng đi có ý nghĩa trong bối cảnh diện tích mặt nước rộng, địa bàn quản lý phức tạp, trong khi lực lượng chuyên ngành còn hạn chế.
Bởi hơn ai hết, những người dân sống trên lòng hồ hiểu rõ nơi mình đang sinh sống, biết mùa nào cá về, khu vực nào thường xuất hiện hoạt động khai thác và những thay đổi bất thường của nguồn nước.
Ông Cà Văn Phước, Trưởng bản Mường Trai, xã Mường La cho biết: “Bản đang phối hợp các hộ nuôi cá lồng cùng phát triển kinh tế, chế biến thêm các sản phẩm từ cá để nâng cao thu nhập cho người dân”. Bảo vệ nguồn lợi thủy sản không chỉ là việc xử lý những hành vi khai thác trái phép. Xa hơn, đó là bài toán xây dựng sinh kế bền vững, để người dân thấy rõ bảo vệ nguồn nước cũng chính là bảo vệ nguồn thu nhập của gia đình mình.
