Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, yêu cầu sản xuất sạch và an toàn, việc đốt đồng chỉ mang lại một số lợi ích trước mắt nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ và hệ lụy nghiêm trọng về môi trường.
Đến vụ thu hoạch, hình ảnh những làn khói trắng như sương mù từ những đám ruộng lại bốc lên. Mới đây, cuối tháng 3, lực lượng Công an xã Tân Hội nhận được thông tin của người dân phản ánh một số hộ trồng lúa tại Tổ 11, ấp Chí Thành, xã Tân Hội gặt lúa xong liền đốt đồng để làm vụ mới. Việc này khiến các nông dân còn 30 ha lúa chưa thu hoạch lo ngại trong mùa nắng nóng, gió lớn tàn tro bay sang sẽ cháy lây lan... Nhận được tin báo, Công an xã nhanh chóng phối hợp chính quyền địa phương khẩn trương đến hiện trường triển khai các biện pháp dập lửa. Nhờ xử lý kịp thời, đám cháy đã được khống chế, không để cháy lan sang các ruộng lân cận.
Sự việc nêu trên gióng lên hồi chuông cảnh báo về mức độ nguy hiểm của việc đốt đồng thiếu kiểm soát. Một số nông dân theo tập quán làm ruộng xưa cho rằng việc đốt rơm rạ giúp tiêu diệt mầm bệnh, côn trùng gây hại còn tồn tại trên đồng ruộng. Ngoài ra, đốt đồng còn giúp hạn chế tình trạng lúa chét, cỏ dại, tạo điều kiện thuận lợi cho việc làm đất; tro sau khi đốt cũng được xem như một nguồn phân bón tự nhiên, bổ sung một phần dinh dưỡng cho đất.
Tuy nhiên, những lợi ích này chủ yếu mang tính ngắn hạn và không bù đắp được những hệ lụy lâu dài mà việc đốt đồng gây ra. Trước hết, nguy cơ cháy lan rất cao, nhất là trong điều kiện thời tiết nắng nóng, hanh khô và có gió lớn. Lửa từ các đám đốt rơm rạ có thể nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát, lan sang các thửa ruộng lân cận, vườn cây, thậm chí khu dân cư, gây thiệt hại lớn về kinh tế.
Theo chị Châu Thị Nương, nông dân sản xuất giỏi ở xã Cô Tô, trước kia, chưa có máy móc hỗ trợ cho nên sau các vụ mùa, nhà nông không đủ sức dọn dẹp phế phẩm của cây lúa còn lại trên đồng đem đốt vì phương pháp này nhanh và ít tốn kém. Nhưng sau này, các phụ phẩm không còn xem là vật bỏ đi, nguồn rơm rạ là nguồn nguyên liệu để trồng nấm sạch, từ đó tạo thành chuỗi tuần hoàn khép kín, rơm trồng nấm xử lý xong được chọn làm phân hữu cơ bón lại cho lúa cho hạt lúa sạch lại tiết kiệm chi phí nguyên liệu, giảm ô nhiễm môi trường, tạo không khí sạch. Theo chị Nương, rơm còn có thể sản xuất giấy, nông dân bán rơm cho thương lái, họ cho máy cuộn lại từng cuộn bán cho các doanh nghiệp chăn nuôi gia súc, hoặc làm lớp phủ nông nghiệp trồng cây hay rau màu…
Việc đốt đồng ở các cánh đồng sâu gây ô nhiễm môi trường và lãng phí nguồn tài nguyên, còn những cánh đồng nằm ven đường cao tốc, quốc lộ, tỉnh lộ gần khu dân cư lại tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, gây nguy hiểm an toàn giao thông do mật độ lưu thông dày đặc. Anh Nguyễn Thành Nhân, ngụ thành phố Cần Thơ vẫn chưa quên ám ảnh bị lọt vào đám khói mù mịt khi đi An Giang công tác. Đến đoạn Quốc lộ 91 thuộc xã Bình Mỹ, khói đồng từ đám ruộng theo gió lan nhanh che mờ một đoạn quốc lộ, cản trở tầm nhìn. Anh Nhân bắt buộc mở đèn tăng thêm tầm nhìn và bóp còi cảnh báo để các xe phía trước và xe ngược chiều biết cùng nhau hạn chế tốc độ, không chạy lấn đường.
Mùa này, tuyến đường cao tốc Lộ Tẻ-Rạch Sỏi (tỉnh An Giang) ven đường là đồng lúa chín vàng. Công an xã Thạnh Đông đã đề nghị nông dân không đốt rơm rạ sau thu hoạch, nhất là tại các khu vực gần tuyến giao thông, đường cao tốc; kịp thời thông báo cho chính quyền địa phương hoặc lực lượng chức năng khi phát hiện các trường hợp đốt đồng gây nguy hiểm. Cảnh báo này không thừa, bởi trước đó, tại tuyến đường cao tốc này từng xảy ra vụ va chạm giao thông liên hoàn khi một xe ô-tô 7 chỗ đang lưu thông lọt vào đám khói phải giảm tốc độ; các xe cùng chiều bị khói che khuất tầm mắt, không xử lý kịp tình huống cho nên tông liên tiếp vào các xe phía trước. Vụ đụng xe làm 7 xe ô-tô hư hại nhưng rất may không có thiệt hại về người.
Ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh khuyến cáo, khi thu hoạch lúa đông xuân, các địa phương cần tăng cường công tác tuyên truyền, vận động người dân không đốt rơm rạ trên đồng ruộng, gây ô nhiễm không khí, làm ảnh hưởng môi trường sống, sức khỏe con người. Đồng thời, cần khuyến khích thu gom rơm rạ khỏi ruộng và hướng dẫn các biện pháp kỹ thuật xử lý bằng chế phẩm sinh học ngay trên đồng ruộng nhằm bảo vệ môi trường.
Theo ước tính, mỗi héc-ta lúa sau thu hoạch có thể tạo ra khoảng 6 tấn rơm. Đồng bằng sông Cửu Long với hàng triệu héc-ta canh tác có thể cho lượng rơm rạ là nguồn nguyên liệu khổng lồ để tái sử dụng vào nhiều mục đích, như: trồng nấm, làm thức ăn chăn nuôi, ủ phân hữu cơ hoặc sản xuất năng lượng sinh học. Việc đốt bỏ không chỉ gây hại cho môi trường mà còn làm mất đi cơ hội gia tăng thu nhập cho người nông dân. Ngoài ra, việc áp dụng các chế phẩm sinh học để xử lý rơm rạ ngay tại ruộng đang được khuyến khích, giúp đẩy nhanh quá trình phân hủy, tăng cường vi sinh vật có lợi, từ đó cải thiện độ màu mỡ của đất. Bên cạnh đó, cơ giới hóa trong nông nghiệp như sử dụng máy cuộn rơm hoặc cày vùi rơm vào đất cũng là những giải pháp cần được nhân rộng.
Để hạn chế tối đa những rủi ro từ thói quen đốt đồng, bên cạnh nỗ lực của ngành chức năng, vai trò của người dân là yếu tố quyết định. Mỗi nông dân cần nâng cao nhận thức, thay đổi thói quen canh tác, không vì lợi ích trước mắt mà gây ảnh hưởng lâu dài đến môi trường và cộng đồng. Đồng thời, chính quyền địa phương cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn và có biện pháp quản lý phù hợp nhằm kiểm soát tình trạng đốt rơm rạ bừa bãi.
