Thành phố Hồ Chí Minh: Tìm giải pháp tái chế rác thải vật liệu xây dựng

Nghịch lý thừa, thiếu vật liệu trong xây dựng hạ tầng

Tại hội thảo "Triển khai Đề án tái chế chất thải xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045" tổ chức ngày 5/6, ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh (SACA) cho biết: Cùng với tốc độ đô thị hóa mạnh mẽ, thành phố đang phát sinh khối lượng lớn chất thải từ hoạt động xây dựng, cải tạo và phá dỡ công trình. Nếu tiếp cận theo cách truyền thống, đây là áp lực lớn đối với môi trường. Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế tuần hoàn, nguồn chất thải này là tài nguyên thứ cấp có giá trị.

Nhiều chuyên gia cũng nhấn mạnh: Thay vì tiếp tục mở rộng chôn lấp như hiện nay, thành phố cần tập trung tái chế, tái sử dụng để đưa vật liệu xây dựng quay trở lại phục vụ phát triển đô thị. Theo ông Đinh Hồng Kỳ, Đề án tái chế chất thải xây dựng mà SACA đang nghiên cứu triển khai cũng là định hướng cốt lõi cho vấn đề này.

Trong công tác triển khai xây dựng hạ tầng, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh Phạm Minh Mẫn cho biết: Thành phố đang triển khai nhiều dự án hạ tầng giao thông, chỉnh trang đô thị, cải tạo chung cư cũ và phát triển nhà ở, kéo theo lượng chất thải xây dựng ngày càng gia tăng.

Trong bối cảnh nguồn vật liệu xây dựng truyền thống ngày càng hạn chế, việc tái chế chất thải xây dựng không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là giải pháp quan trọng để thực hiện kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển đô thị bền vững.

Theo ông Mẫn, kinh nghiệm từ nhiều quốc gia phát triển cho thấy chất thải xây dựng được tái chế thành cốt liệu, vật liệu san lấp, vật liệu nền đường, gạch không nung và nhiều sản phẩm xây dựng khác có giá trị sử dụng cao.

Việc tái chế nếu thực hiện hiệu quả sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái quản lý chất thải xây dựng theo mô hình kinh tế tuần hoàn, từ khâu phát sinh, phân loại, thu gom, vận chuyển đến tái chế và đưa sản phẩm tái chế trở lại các công trình xây dựng.

Xây dựng thị trường vật liệu tái chế

Ông Bùi Xuân Cường, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá: Vật liệu xây dựng tái chế là lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của thành phố trong dài hạn.

Hiện mỗi ngày thành phố phát sinh khoảng 15.000 tấn chất thải, trong đó có chất thải rắn. Trong khi đó, thành phố đang đối mặt với áp lực thiếu hụt nguồn vật liệu xây dựng như đá, cát phục vụ các dự án hạ tầng quy mô lớn. Vì vậy, việc tái chế và tái sử dụng chất thải xây dựng cần được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm khai thác tài nguyên, bảo đảm nguồn vật liệu cho phát triển đô thị.

Đánh giá về hiện trạng nguồn rác thải vật liệu xây dựng hiện nay, Tiến sĩ Phan Hữu Duy Quốc, Phó Chủ tịch SACA cho rằng: Việc quản lý “tài nguyên” này còn thiếu tính liên thông giữa khâu cấp phép xây dựng, phá dỡ, vận chuyển, tiếp nhận và tiêu thụ vật liệu.

Nhiều chủ đầu tư và nhà thầu chưa lập kế hoạch quản lý chất thải xây dựng ngay từ đầu. Ngoài ra, tỷ lệ phân loại tại nguồn còn thấp, chi phí tái chế tăng cao, sản phẩm đầu ra khó đạt tiêu chuẩn.

Thành phố cũng chưa có hệ thống theo dõi đầy đủ “đường đi” của chất thải rắn xây dựng. Khi những công tác này còn bất cập thì việc xử lý nạn đổ trộm, tính toán quy hoạch, xác định công suất và xây dựng chính sách đều gặp khó khăn.

Theo đề án nghiên cứu, mục tiêu đặt ra đến năm 2030 là: Tối thiểu 70% chất thải rắn xây dựng từ các công trình phải được thu gom, phân loại; tối thiểu 60% chất thải xây dựng đủ điều kiện kỹ thuật phải được tái chế thành cốt liệu, vật liệu san lấp.

Đồng thời hình thành mạng lưới hạ tầng liên quan gồm: Nhà máy tái chế, trạm trung chuyển, trung tâm kiểm định và trung tâm công nghệ trên địa bàn.

Từ thực tế đó, để đề án mang tính khả thi, SACA đề xuất Ủy ban nhân dân Thành phố ban hành quy định bắt buộc lập kế hoạch quản lý chất thải xây dựng đối với các công trình lớn, công trình phá dỡ và dự án hạ tầng có phát sinh khối lượng chất thải lớn.

Quy định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị vận chuyển, trạm trung chuyển, nhà máy tái chế và chính quyền địa phương gắn với dữ liệu và kết quả xử lý thực tế. Thiết lập hệ thống mã công trình và mã vận chuyển nhằm kiểm soát nguồn phát sinh, khối lượng, loại vật liệu và điểm tiếp nhận chất thải xây dựng.

Từng bước đưa yêu cầu sử dụng vật liệu tái chế vào các dự án công như nền đường, san lấp, vỉa hè, công viên và hạ tầng kỹ thuật. Xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư dự án tái chế dựa trên năng lực công nghệ, môi trường, tài chính, quản lý dữ liệu và khả năng tiêu thụ sản phẩm tái chế.

Về tài chính, đề án kiến nghị đưa các dự án tái chế chất thải xây dựng vào danh mục hạ tầng môi trường và kinh tế tuần hoàn được hỗ trợ lãi suất thông qua Công ty đầu tư Tài chính Nhà nước Thành phố Hồ Chí Minh (HFIC).

Cơ chế hỗ trợ cần ưu tiên các dự án có khả năng giảm chôn lấp, giảm khai thác tài nguyên, giảm phát thải và có đầu ra ổn định cho vật liệu tái chế. HFIC có thể hỗ trợ thông qua cho vay trung dài hạn, đồng tài trợ với ngân hàng hoặc chương trình kích cầu đầu tư; đối với dự án lớn có thể nghiên cứu mô hình PPP.