Sau việc bỏ thầu giá rẻ và đội giá thầu

Một số lý do đội giá thầu là hợp lý, như chậm giải phóng mặt bằng hoặc thay đổi công năng, thiết kế, lạm phát phi mã... khiến gia tăng chi phí phát sinh. Nhưng thật khó chấp nhận điều chỉnh giá trúng thầu chỉ bởi lý do huy động nhân lực của nhà thầu không kịp thời (trong khi nhân lực trong nước dư thừa cả số lượng và chất lượng), chủ đầu tư và đơn vị tư vấn lập dự án chưa có nhiều kinh nghiệm (vậy mà vẫn được đảm nhận trọng trách lớn), như trong giải trình chính thức về lý do một dự án đường sắt đô thị ở Hà Nội chỉ có chiều dài là 13,08 km, mà vừa được đề nghị đội giá từ tổng mức đầu tư hơn 552 triệu USD, lên mức 891 triệu USD (tức tăng khoảng 61% so với giá trúng thầu ban đầu).

Ðể tạo sức ép đội giá thầu và bù vào khoản giá đã bỏ thấp, chủ thầu còn dùng nhiều "chiêu trò" khác, như dây dưa, chậm tiến độ bàn giao; lách luật để "làm tất, ăn cả", không nhả ra một phần trăm giá trị dự án nào cho các nhà thầu phụ trong nước thực hiện như cam kết và điều kiện trúng thầu; nhất là "rút lõi" chất lượng, khiến thông số kỹ thuật gần như tương đương, nhưng khi vận hành thì trục trặc, làm gia tăng chi phí bảo dưỡng và khắc phục hệ quả toàn diện về sau. Nhiều dự án sau khi hoàn thành, tổng mức đầu tư cuối cùng vượt trội giá trung bình thị trường, thậm chí cao hơn với giá được các nhà thầu có uy tín quốc tế khác chào thầu, trở thành những dự án đắt đỏ nhất thế giới. Tình trạng này gây thiệt hại lớn về tài chính và áp lực cân đối ngân sách nhà nước, làm suy giảm môi trường sống và sự cạnh tranh thị trường lành mạnh, đe dọa an ninh và sự phát triển bền vững đất nước. Nói cách khác, lợi ích danh nghĩa từ giá thầu thấp mà chủ đầu tư kỳ vọng để xét thắng thầu bị mất ý nghĩa, cả về tài chính cũng như phi tài chính, cả về trước mắt cũng như lâu dài...

Nhận diện và bắt lỗi thủ thuật bỏ giá thầu thấp và đội giá thầu không khó. Hơn nữa, lỗi không chỉ từ bất cập về quy định đối tượng tham gia và quy trình đấu thầu, về tiêu chí thắng thầu và trách nhiệm đội giá, về xuất xứ thiết bị, công nghệ và về hiệu quả, chất lượng công trình, cùng các tiêu chí khác về tỷ lệ nội địa hóa, sự bảo hành chất lượng công trình thầu... Trên thực tế, không hiếm trường hợp, việc "chấm" thắng thầu theo tiêu chí giá rẻ, rồi triển khai quy trình lắt léo đội giá thầu còn vì căn nguyên khác; trong đó, không loại trừ yếu tố "thân, quen", tiếp tay, bắt tay liên kết bởi động lực "lợi ích nhóm" giữa người có trách nhiệm quản lý, nhà tư vấn và đơn vị thắng thầu.

Bỏ thầu giá thấp và đội giá thầu phi lý đang trở thành vấn nạn trong hoạt động đấu thầu. Ðằng sau đó không chỉ là lỗ hổng pháp lý và năng lực bộ máy, mà còn là lỗ hổng về nhận thức và đạo đức cá nhân, "văn hóa phong bì và quan hệ" - tức tham nhũng, như Chủ tịch Quốc hội đã chỉ ra tại diễn đàn Quốc hội...

Vì vậy, cần tỉnh táo trước "cặp bài trùng" bỏ thầu giá rẻ rồi đội giá trúng thầu, cũng như việc ngăn chặn sự bán thầu, thông thầu phải thật quyết liệt và đồng bộ, với tinh thần như chống nạn tham nhũng. Ðáng chú ý, cần tiếp tục hoàn thiện Luật Ðấu thầu; quy định chặt chẽ trách nhiệm của các chủ thể tham gia ký hợp đồng thầu, làm rõ trách nhiệm cụ thể của từng bộ, ban, ngành, đơn vị và người đứng đầu trong quản lý về giá, tiến độ, chất lượng, các yêu cầu kỹ thuật, cũng như về tạm ứng, thanh toán và bảo lãnh theo hợp đồng; tăng cường thông tin minh bạch và sự giám sát, sự vào cuộc của cộng đồng, vì sự lành mạnh của môi trường đầu tư, vì lợi ích, uy tín của quốc gia.