Một trong những chuyến đi nhiều cung bậc cảm xúc nhất là chuyến công tác Tây Nguyên dài hơn 30 ngày...
Đó là vào dịp năm mới 2002, khi khắp miền quê cả nước vẫn còn đậm không khí Tết cổ truyền Nhâm Ngọ, thì tại nhiều địa phương các tỉnh Tây Nguyên tình hình an ninh diễn biến phức tạp, trở thành điểm nóng. Các thế lực phản động lưu vong, kẻ xấu trong nước tiếp tục kích động tư tưởng ly khai, đòi thành lập “Nhà nước Đề Ga tự trị”; xúi giục lôi kéo bà con dân tộc thiểu số vượt biên trái phép qua Campuchia, Thái Lan...
Trong bối cảnh đó, cùng với các cơ quan, lực lượng chức năng, một lượng đông phóng viên báo chí trong và ngoài nước có mặt tại đây. Ban Biên tập Báo Nhân Dân nhanh chóng cử phóng viên có mặt ngay từ những ngày đầu xảy ra bất ổn. Chị Phương Hà, Phó Ban Quốc tế và tôi được Ban Biên tập cử đi đợt đầu (Lúc bấy giờ hệ thống phóng viên thường trú của báo ta chưa phủ kín địa bàn Tây Nguyên).
...Còn nhớ tối mồng 5 Tết, Tổng Biên tập Đinh Thế Huynh trực tiếp gọi điện điều tôi đi Tây Nguyên. Dường như còn bịn rịn không khí tết với gia đình, tôi thưa lại với Tổng Biên tập, rằng tôi thường trú Bình Định, mà cơ quan Thường trực Đà Nẵng đông người sao anh không điều? Tổng Biên tập chuyển giọng, tôi không điều Đà Nẵng, tôi điều ông mà, ông có đi không?... Vốn từng là lính chiến, tôi biết “quân lệnh” rồi, nhưng vẫn dấm dẳng: Vâng, thế đi thì đi!
Sáng hôm sau, tôi và anh lái xe Nguyễn Thắm bắt đầu khởi hành trên “con ngựa già” Daewoo. Gần trưa đến ngã tư Thạch Trụ (Quảng Ngãi) ghé quán cơm ven đường vừa ăn vừa tranh thủ hỏi ông chủ quán về đường lên qua đèo Viôlắc, ông cho hay, đường giờ tốt rồi (Bởi lúc đầu chúng tôi định đi vào Bình Định theo Quốc lộ 19 ngược lên Gia Lai). Cứ tưởng đường tốt nhưng càng đi càng lo, đường toàn rải đá dăm lổn nhổn. Lên đến gần đỉnh đèo, bỗng một bánh xe bị xịt, may có lốp dự phòng. Thay lốp xong, chúng tôi bò về được đến thị xã Pleiku lúc trời tối muộn...
Sau khi gặp, được chị Phương Hà phổ biến chỉ đạo của Ban Biên tập, chúng tôi bắt đầu vào cuộc. Ở thời điểm đó, những người làm báo trên địa bàn thường xuyên phải tác nghiệp trong trạng thái sẵn sàng cao độ, đối mặt với những tin đồn và cả sự thâm nhập của các đối tượng cực đoan vào buôn làng. Nhiệm vụ của báo chí được xác định rõ không chỉ là đưa tin mà còn có vai trò then chốt trong việc tuyên truyền, giải thích chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đến từng buôn làng, giúp người dân nhận diện âm mưu của các thế lực xấu, củng cố thế trận lòng dân, góp phần đưa vùng đất này trở lại nhịp sống bình yên sau những biến động...
Những ngày ấy, chúng tôi liên tục di chuyển qua lại giữa các địa phương Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk. Lúc thì đến cơ quan, đơn vị chức năng của tỉnh để nắm bắt tình hình, thông tin về các trọng điểm. Rồi từ trung tâm huyện xuống xã, không ít lần cùng cán bộ xã di chuyển bằng xe máy trên những cung đường rừng hiểm trở. Có lúc lội bộ vào các buôn làng ở xa. Các hoạt động đi-viết gần như lặp lại đều đặn thường nhật tưởng chừng như một “điệp khúc”, nhưng lại là “mỗi ngày một chuyện”.
... Tây Nguyên mùa này đang vào vụ chính (từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau). Nhớ hôm, trên đường xuống làng Đắc Hum, xã Đắc Hưng (huyện Đắc Hà, Kom Tum) tìm hiểu tình hình sản xuất, đời sống của bà con sau những biến động. Bí thư Đảng ủy xã ABRai cung cấp: xã có 700 hộ, hơn 6.000 khẩu, diện tích canh tác 5.437ha, phần lớn trồng lúa nước. Vụ đông-xuân này đã xuống giống được gần hết, số ít thiếu nước thì chuyển sang cây trồng cạn phù hợp. Tuy là xã vùng II nhưng Đắc Hưng thuộc tốp đầu của huyện trong phát triển kinh tế-xã hội. Thời gian qua, tuy có những xáo động nhất định nhưng tình hình an ninh, trật tự nhìn chung giữ vững, ổn định.
Cùng đi với chúng tôi hôm đó còn có Bí thư Đoàn xã ABan, anh cho biết, ngoài giúp nhau làm kinh tế, các mặt hoạt động khác của xã phát triển khá đồng đều, mạnh nhất là phong trào văn hóa nghệ thuật. Trong năm đã tổ chức được nhiều đêm văn nghệ phục vụ bà con, những đêm đốt lửa trại... Nghe ABan bảo vậy, Bí thư ABRai cười, ABan là ca sĩ của xã tôi đó, từng đoạt Huy chương vàng tại Hội diễn Lực lượng vũ trang Quân khu 5 năm 1997; giải nhất Huyện đoàn 2001 trong “Liên hoan tiếng hát ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương” với bài “Đêm dạ hội Tây Nguyên”.
Đang lúc không khí vui vẻ, tôi đùa: Vậy ca sĩ làm một bài cho tụi tui thưởng thức đi! Rất hồn nhiên, chậm rãi, ABan cất tiếng hát với một giọng ca trầm ấm, khỏe khoắn, đậm chất “sử thi”: “Buôn làng ta ơi, Núi rừng ta ơi, Hãy về đây cùng vui đêm nay, bên ánh lửa hồng tươi. Cho sáng lên đi, hỡi ánh lửa cao nguyên...”. Nghe tiếng hát, tụi nhỏ trong làng từ đâu ùa tới vây quanh, chỉ trỏ ra chiều thích thú... Tiếng hát ngân dài, vang xa theo chiều không gian bao la của vùng đất Tây Nguyên đang vào mùa đẹp nhất trong năm.
Trên đường về lại Plây Cu, tôi cứ miên man trong dòng suy tưởng bởi một khung cảnh bình yên của làng và những thanh âm tiếng hát của chàng trai Ba Na. Tôi nhớ mình đã đọc đâu đó: cuộc sống như dòng chảy của con sông, nó sẽ vượt qua mọi vật cản để tìm về biển lớn...
Nhớ về những ngày làm báo tại Tây Nguyên vất vả, gian khổ có dư ấy, tôi lại thầm biết ơn Tổng Biên tập, Ban Biên tập Báo Nhân Dân đã cho tôi cơ hội. Không chỉ được làm nghề, được tác nghiệp trong bối cảnh nóng, tôi còn nhận được những bài học sâu sắc về bản lĩnh.
Lần giở theo dòng nhật ký đợt công tác, tôi bắt gặp những tên buôn làng (Jum, Trấp, Kon Xơm Lủ, Kon Tờ Né, Ka Mong, Me, Nhiên...) gợi nhớ những hành trình vất vả. Nhưng với tôi thì thật quả đúng như một nhà báo đàn anh từng “tổng kết”: “Đi khổ-viết sướng!”... Không quên những ngày đó mỗi khi viết xong tin, bài, chúng tôi lại phải chạy đến nhờ máy của Ban Tuyên giáo tỉnh hoặc ra bưu điện để fax về tòa soạn. Trong lúc đồng nghiệp nhiều tờ báo phía nam ung dung ngồi gõ phím trên laptop. Đúng là có hơi chạnh lòng nhưng rồi lại tự an ủi (có tý “AQ”): Không quan trọng, miễn mình cố gắng làm tốt, nhanh bài vở là... thắng rồi (!).
Bên cạnh công việc, đi lại nhiều thì cái lạnh cuối mùa nhất là về đêm còn rớt lại của Tây Nguyên thêm phần thử thách với tôi khi bệnh đau dạ dày kinh niên có dịp hành. Khổ cho chú Thắm phải mấy bận nửa đêm chạy tìm mua thuốc giúp.
Chúng tôi có dịp đi theo Đoàn công tác của tỉnh do Phó Chủ tịch tỉnh Hà Sơn Nhin dẫn đầu sang tỉnh Ratanakiri (Campuchia) đón bà con vượt biên trái phép hồi hương. Ở thời điểm đó, Gia Lai có 500 gia đình có người vượt biên trái phép. Tỉnh đã tổ chức nhiều đợt cho các gia đình này sang thăm thân; thời gian mỗi đợt đi 10 ngày, tỉnh hỗ trợ lương thực, thực phẩm, tiền... Tỉnh bạn Ratanakiri giúp ta tiếp xúc với bà con qua hai con đường chính vào trại và gặp ngoài trại. Mục đích là nói cho người thân của họ hiểu rõ khi về lại, địa phương không phân biệt đối xử, chính quyền tạo điều kiện sinh hoạt, sản xuất... Tôi nói đùa với chị Phương Hà: Mới đầu năm, chị em mình đã được xuất ngoại. (Chị Phương Hà ở Ban Quốc tế chắc đã không ít lần được công du nước ngoài. Riêng tôi thì đây là lần đầu tiên trong đời được xuất ngoại!).
Qua cửa khẩu Lệ Thanh (Đức Cơ) bên kia đất bạn là cửa khẩu Oyadav thuộc huyện Oyadav (tỉnh Ratanakiri) đã thấy cảnh sát Hoàng gia chờ đón dẫn đường. Thị xã Bun Lung, Thủ phủ của tỉnh, hồi đó vẫn còn vẻ hoang sơ. Phố xá phần lớn là đường đất, hầu như không nhiều nhà cao tầng. Chỉ có mấy ngôi chùa, mái cong cao vút lấp lánh vàng in lên nền trời gieo ấn tượng mạnh hơn cả. Sáng hôm sau, tranh thủ lúc rỗi rãi, tôi và nhà báo Hồng Lam (Báo An ninh thế giới) rủ nhau đi tìm hiểu “trại tỵ nạn” (theo cách gọi của UHNCR). Bị cấm, nhưng 2 anh em vẫn tiếp cận được trại gần nhất có thể. Đang ẩn mình dưới lùm cây, lia máy ảnh bỗng thấy phía trại có mấy người chỉ trỏ về phía chúng tôi. Thấy vậy 2 đứa chuồn lẹ (chỉ chớp nhanh được mấy tấm hình về cái gọi là trại với những dãy nhà tranh tre nứa trên những gò đất trống)... Trung tuần tháng 3, anh Đinh Luyện, Trưởng Ban Thư ký-Biên tập và phóng viên Hồng Thanh từ Hà Nội bay vào “thay ca” cho chúng tôi.
Nhớ về những ngày làm báo tại Tây Nguyên vất vả, gian khổ có dư ấy, tôi lại thầm biết ơn Tổng Biên tập, Ban Biên tập Báo Nhân Dân đã cho tôi cơ hội. Không chỉ được làm nghề, được tác nghiệp trong bối cảnh nóng, tôi còn nhận được những bài học sâu sắc về bản lĩnh. Nói cách khác, với tôi, thử thách đó chính là sự rèn luyện để trưởng thành.
