1. Là người làm báo, nhưng trước hết, chúng ta là người Việt Nam. Mỗi sớm mai thức dậy, ta bước chân trên những tảng nền trầm tích in dấu ngàn năm lịch sử và cảm thức trong tâm hồn những âm thanh đồng vọng. Chúng ta lớn lên trong chớp bể, mưa nguồn, trong không gian huyền thoại và những trang sử với biết bao cảm xúc bi tráng. Mỗi một thiên hùng ca cất lên trên xứ sở này là viết từ sông máu, núi xương chồng chất. Những câu tục ngữ là túi khôn tiền nhân đúc kết dành cho hậu thế. Mỗi đoản ca dao là âm vọng hồn của người xưa cho cháu con nắn tròn đạo lý, vẹn tình yêu thiện mỹ. Một câu dân ca da diết sau lũy tre làng là giai điệu cảm xúc của những tháng năm dài đắp xây, sáng tạo. Một giọng xẩm xoan, một canh ca trù, một làn điệu quan họ, một tiếng hò, một câu lý, một điệu mái nhì, mái đẩy, ví dặm, hò khoan, một tích chèo mát rượi sân đình hay man mác vọng cổ phương nam... là tiếng lòng cha ông, là âm hưởng đa thanh của bao miền đất.
Những bậc đá rêu phong đền Hùng, những chiếc rìu đá núi Đọ, những mảnh vỏ sò Cúc Phương, những ao đầm làng Gióng, những thớ đất Cổ Loa, những núi non trùng điệp Hoa Lư, những cọc gỗ Bạch Đằng, những mảnh gốm Hoàng Thành,... đã và đang gợi cho chúng ta tâm thức hướng về cội nguồn. Miền rẻo cao sắc mầu Tây Bắc hay chóp đỉnh hùng vĩ bí ẩn Tây Nguyên cũng cất lên tiếng gọi bước chân người cầm bút với biết bao cảm xúc mới mẻ, hứng thú khám phá và trải nghiệm. Đi rồi đến, đi rồi sẽ đến. Đến rồi cảm nhận, sẽ hiểu biết thêm, sẽ vô cùng thú vị. Với người làm báo, dù ở nơi nào trên đất nước này, lịch sử và văn hóa luôn là hấp lực và cũng là chất men tạo nên bút lực. Ta như được dưỡng ấm và hưng phấn sáng tạo trong dòng chảy miệt mài từ thuở hồng hoang.
Văn hóa dân tộc là thế giới bất tận mà mỗi người làm báo dành cả đời cầm bút cũng chỉ đủ thời gian và năng lực khám phá những hạn nấc đầu tiên...
2. Đúng như vậy, bởi văn hóa là một phạm trù sâu rộng và đa nghĩa. Từ mục đích và xuất phát điểm nghiên cứu khác nhau, mỗi học giả, mỗi quốc gia, mỗi ý thức hệ có những cách nhìn, những định nghĩa, những cách kiến giải khác nhau. Nhưng một điều có thể khẳng định, một dân tộc đánh mất văn hóa, dân tộc đó sẽ bị diệt vong. Việt Nam ta qua biết bao gian nan trong lịch sử, hàng ngàn năm Bắc thuộc, hàng trăm năm Tây hóa nhưng không bị vong thân. Con người và dân tộc Việt đã và vẫn tìm thấy bản thân mình trong lịch sử của mình. Hệ giá trị tạo nên sức sống ấy, mạch nguồn âm ỉ ấy, chính là nguồn lịch sử - văn hóa, tâm thức dân tộc...
Trong kho tàng mênh mông và thẳm sâu của dòng chảy văn hóa, nhà báo trải nghiệm, khám phá và khai thác. Mỗi một chuyến đi, mỗi một đề tài, mỗi một tác phẩm hiện lên mặt báo là sự thể hiện rõ nét lao động, thể hiện tình yêu đất nước và trách nhiệm công dân. Niềm đam mê và khát khao sáng tạo, tính chân thực và sự hấp dẫn của mỗi tác phẩm, cũng từ đây nhen nhóm...
3. Nhiều đồng nghiệp khi đến với Tây Nguyên đều có chung cảm nhận, miền cao nguyên dưới đại ngàn Trường Sơn thật hùng vĩ và cũng đầy bí ẩn. Tôi cũng vậy. Hơn hai mươi năm làm báo trên vùng đất ấy, cùng với các đồng nghiệp của mình, bước chân người phóng viên đã từng rảo qua biết bao buôn làng. Những tên đất, tên xứ đặc trưng sơn cước. Những ngọn núi vắng dấu chân người. Những dòng sông xiết chảy. Những cách rừng phồn sinh. Những triền dốc đá cao leo mãi, leo mãi, hết cả đời người mà bước chân chưa tới...
Những làng buôn đã qua. Những câu chuyện từng nghe. Những cuốn sách đọc đi đọc lại: từ “Mọi Kon Tum” của Nguyễn Kinh Chi - Nguyễn Đổng Chi đến “Chúng tôi ăn rừng” của Georges Condominas; từ “Rừng, đàn bà, điên loạn” của Jacques Duornes đến “Cao nguyên miền Thượng” của Toan Ánh, Cửu Long Giang; từ trường ca “Đam San” đến trường ca “Xing Nhã”... Những cánh rừng thiêng, những dòng nước độc. Những bài dân ca Ayray, Kơứt, Yalyău, Lảlơng, Tămpớt,... hút hồn. Những điệu dân vũ Tămya, những vòng Xoang... mê hoặc. Những suối đàn Ting Ning, T’rưng, Chapi, K’longpút hay tiếng khèn M’bướt, tiếng trống da trâu... một lần đã nghe không thể nào quên. Những bộ luật tục Bana, Êđê, Cơho... có từ thời xa xưa mà giờ đây vẫn nguyên giá trị. Từ di chỉ Lung Leng đến di tích Cát Tiên... Tây Nguyên là vậy. Tưởng đã hiểu phần nào, rồi lại như chưa hiểu điều gì. Rồi nghiền ngẫm, rồi muốn ngay những chuyến điền dã, rồi khao khát tìm kiếm. Càng đi, càng tìm lại càng hụt hơi. Cảm nhận ra rằng, văn hóa Tây Nguyên là một không gian mênh mông mà điều mình biết chỉ là một giọt nước giữa biển cả mênh mông của những điều chưa biết...
Vùng đất này trở thành địa bàn cư trú lâu đời của các tộc người nói hai ngữ hệ Mon - Khmer và Malayo Polinêsien. Người Tây Nguyên từ xa xưa cách biệt giữa núi rừng, ít giao lưu, và vì vậy, còn lưu giữ khá đầy đủ những tàn tích văn hóa Việt Nam và Đông - Nam Á cổ. Ở nơi ấy đang hiện hữu một vùng văn hóa sử thi và một không gian văn hoá cồng chiêng. Ở nơi ấy có hàng chục tộc người giữa rừng xanh núi đỏ. Họ vẫn giữ những phong tục và tàn tích hủ tục, những tập quán và cách hành xử, những nét hồn cốt trong bản sắc riêng. Cũng ở nơi ấy, những biểu hiện văn hóa đang từng ngày bị mai một, phai nhạt dần. Rừng, không gian sinh tồn đang cạn kiệt. Những khu nhà mồ hoang phế. Nạn chảy máu nhạc cụ bằng đồng và cổ vật. Những nghệ nhân già trong các buôn làng ra đi và mang theo những “tư liệu sống” của một vùng văn hóa đặc sắc về với xứ Yàng...
***
Chỉ là những dấu chân phủ mầu đất bazan. Giọng già làng kể chuyện. Tiếng củi nổ lép bép ở một góc nhà sàn. Một tiếng đàn tre văng vẳng trong đêm. Tiếng cọn lùa nước dưới suối. Một nụ hoa mà ta chưa biết tên nở trên miền đất lạ. Một dòng sông lần đầu được lội chân qua. Một di tích, danh thắng, một câu chuyện dân gian, một điệu ca cổ...Chỉ là vậy, nhưng đó chính là những điều khác biệt, cái khác biệt làm nên bản sắc. Người làm báo đi rồi sẽ đến. Đến rồi cảm nhận và hứng thú bởi những điều trải nghiệm và khám phá. Những điều quen và những điều lạ. Lạ từ những điều tưởng chừng đã rất quen...
--------------------
Ảnh trong bài: NGUYỄN NGỌC THẠCH
