Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa ban hành quyết định ghi danh “Hội hát Chèo tàu Tổng Gối” vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, mở ra cơ hội để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo hiếm có.
Theo các bậc cao niên, Hội hát Chèo tàu Tổng Gối được tổ chức lần đầu vào năm 1683, diễn ra từ ngày 15-21 tháng Giêng. Điểm đặc sắc của hội là toàn bộ diễn xướng do nữ đảm nhiệm. Trên mỗi “con tàu” có một Chúa tàu và 12 thiếu nữ vào vai Cái tàu, Con tàu, đối xứng là đôi voi cùng quản tượng thổi tù và, hát đối. Lời ca phần lớn theo thể lục bát, mộc mạc mà sâu sắc, ca ngợi công đức của danh tướng Văn Dĩ Thành, vị thành hoàng được tôn thờ tại địa phương, đồng thời gửi gắm ước vọng thái bình, no ấm.
Theo các nhà nghiên cứu, Chèo tàu không chỉ là diễn xướng nghệ thuật, mà còn là hình thức tái hiện lịch sử, gắn với truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm, toát lên tinh thần thượng võ, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt. Sau kỳ hội năm 1922, do biến động lịch sử, chèo tàu bị gián đoạn trong nhiều năm. Phải đến năm 1998, nhờ tâm huyết của các nghệ nhân và sự hỗ trợ của chính quyền, lễ hội mới được phục dựng.
Tư liệu ghi âm từ năm 1960 của Viện Âm nhạc Việt Nam, cùng ký ức của các cụ cao niên trở thành cơ sở quan trọng giúp khôi phục nguyên bản làn điệu, nghi thức. Ông Đỗ Văn Mười, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Ô Diên, cho biết: “Chúng tôi xác định bảo tồn phải dựa vào cộng đồng. Nhiều lớp truyền dạy được mở, đưa chèo tàu vào trường học, tạo điều kiện cho câu lạc bộ biểu diễn phục vụ nhân dân.
Đến nay, câu lạc bộ có hơn 70 hội viên, trong đó bốn người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú”. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ô Diên Đỗ Chí Hưng nhấn mạnh: “Việc Hội Chèo tàu Tổng Gối được ghi danh di sản phi vật thể quốc gia là niềm tự hào, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm lớn. Xã sẽ tiếp tục phối hợp cơ quan chuyên môn phục dựng không gian lễ hội, bảo tồn kiến trúc đình, lăng, đồng thời tạo “đất diễn” để chèo tàu hiện diện thường xuyên trong đời sống văn hóa cộng đồng”.
Tại trường Trung học cơ sở Tân Hội, chủ đề Lễ hội Chèo tàu đã được lồng ghép vào môn học. Trong các tiết mỹ thuật, học sinh vẽ cảnh rước tàu, trang phục truyền thống, cờ hội; ở phân môn âm nhạc, các em luyện tập làn điệu dân gian, gõ đệm, biểu diễn tiết mục mang âm hưởng chèo tàu. Cô giáo Nguyễn Thị Lan, giáo viên Âm nhạc chia sẻ: “Khi được trực tiếp hát và tìm hiểu ý nghĩa lời ca, các em cảm nhận rõ hơn giá trị truyền thống. Nhiều em chủ động tìm tư liệu, làm mô hình thuyền chèo, thiết kế poster tuyên truyền cho lễ hội”. Em Trần Minh Anh, học sinh lớp 8 hào hứng nói: “Trước đây em chỉ biết đến hội qua lời kể của ông bà. Nay được học và tham gia biểu diễn, em thấy tự hào vì quê mình có di sản đặc biệt như vậy”.
Việc đưa chèo tàu vào trường học không chỉ đổi mới phương pháp dạy học theo hướng trải nghiệm mà còn bồi đắp tình yêu quê hương cho thế hệ trẻ, những người sẽ tiếp nối hành trình giữ gìn di sản, góp phần định vị bản sắc văn hóa Ô Diên trên bản đồ di sản Hà Nội.
