Nguồn lực chiến lược
Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) là dịp để tôn vinh những giá trị văn hóa được các thế hệ người Việt Nam sáng tạo, gìn giữ và trao truyền. Tuy nhiên, ý nghĩa của ngày này không chỉ dừng lại ở việc nhìn lại những thành tựu văn hóa, mà còn đặt ra một vấn đề có tầm vóc chiến lược: Làm thế nào để những giá trị văn hóa giàu bản sắc trở thành sức mạnh mềm, tạo dựng vị thế quốc gia và đóng góp trực tiếp vào sự phát triển đất nước.
Trong thế giới hiện đại, cạnh tranh giữa các quốc gia không chỉ diễn ra trên phương diện kinh tế, quân sự hay công nghệ. Sức hấp dẫn về văn hóa, hệ giá trị, bản sắc và khả năng tạo dựng niềm tin ngày càng trở thành một thành tố quan trọng của sức mạnh quốc gia. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải thay đổi tư duy, từ nhìn nhận văn hóa như một lĩnh vực cần bảo tồn sang xem văn hóa là nguồn lực có khả năng tạo ra giá trị kinh tế, làm giàu cho đất nước.
Việt Nam có lợi thế đặc biệt về tài nguyên văn hóa. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, cộng đồng 54 dân tộc anh em đã tạo dựng một kho tàng di sản phong phú, từ các di tích lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật truyền thống đến lễ hội, phong tục, tri thức bản địa, ngôn ngữ và những giá trị văn hóa đặc sắc. Hệ thống di sản được UNESCO ghi danh như: Quần thể di tích Cố đô Huế, Phố cổ Hội An, Vịnh Hạ Long, Quần thể danh thắng Tràng An, Nhã nhạc cung đình Huế, Dân ca quan họ Bắc Ninh, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên... là những tài sản có giá trị vượt ra ngoài phạm vi bảo tồn. Mỗi di sản đều chứa đựng những câu chuyện về lịch sử, con người, tư duy thẩm mỹ và cách ứng xử của người Việt với thiên nhiên, xã hội.
Sự đa dạng văn hóa chính là một nguồn tài nguyên sáng tạo độc đáo. Những tri thức về kiến trúc nhà ở, y học dân gian, canh tác nông nghiệp, nghề thủ công, trang phục, âm nhạc và nghệ thuật trình diễn có thể trở thành chất liệu cho nhiều lĩnh vực kinh tế sáng tạo như du lịch, thời trang, thiết kế, điện ảnh và nghệ thuật biểu diễn. Bên cạnh di sản truyền thống, văn hóa đương đại cũng đang mở ra những không gian phát triển mới. Điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thời trang, trò chơi điện tử, nội dung số, ẩm thực và nghệ thuật biểu diễn ngày càng có khả năng tiếp cận công chúng rộng lớn. Sự phát triển của công nghệ số giúp các sản phẩm văn hóa vượt qua giới hạn địa lý, tạo cơ hội để sáng tạo Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Nguyệt Ánh, Viện Lịch sử Đảng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), cần nhìn nhận thẳng thắn rằng, mặc dù sở hữu nguồn lực văn hóa phong phú nhưng Việt Nam vẫn chưa khai thác hiệu quả các nét đẹp văn hóa thành những sản phẩm có giá trị gia tăng cao, có sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa quốc tế. Không ít di sản nổi tiếng nhưng sản phẩm du lịch còn đơn điệu, thiếu chiều sâu trải nghiệm. Nhiều làng nghề có kỹ thuật và lịch sử lâu đời nhưng chưa xây dựng được thương hiệu đủ mạnh. Các sản phẩm điện ảnh, âm nhạc, thiết kế và nội dung số có tiềm năng nhưng còn thiếu những doanh nghiệp sáng tạo đủ năng lực đầu tư dài hạn, tổ chức sản xuất chuyên nghiệp và phân phối toàn cầu.
Một điểm nghẽn khác là quyền lợi của những người trực tiếp sáng tạo, gìn giữ văn hóa, đặc biệt là nghệ nhân và cộng đồng nắm giữ di sản chưa được bảo đảm tương xứng. Nếu người thực hành di sản không thể sống bằng nghề, thế hệ trẻ không nhìn thấy tương lai từ việc tiếp nối các giá trị truyền thống thì nguồn lực văn hóa sẽ dần suy giảm ngay từ gốc rễ. Do đó, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu tài nguyên văn hóa, mà là thiếu cơ chế và năng lực tổ chức để chuyển hóa tài nguyên ấy thành giá trị phát triển.
Văn hóa là nguồn lực quan trọng tạo nên sức mạnh mềm quốc gia. Khi một bộ phim, một ca khúc, một món ăn, một thiết kế hay một di sản có thể tạo ra sự quan tâm và thiện cảm đối với đất nước, đó chính là quá trình chuyển hóa từ văn hóa thành sức ảnh hưởng quốc gia. Mặc dù vậy, không nên hiểu đơn giản, chỉ cần các chiến dịch quảng bá hình ảnh, tổ chức nhiều sự kiện văn hóa ở là có thể tạo ra sức mạnh đó. Điều quan trọng nằm ở các sản phẩm văn hóa hấp dẫn, giàu tính sáng tạo. Nghĩa là, sức mạnh mềm phải được hình thành từ sức sống thực chất của nền văn hóa.
Tiến sĩ Quách Thị Ngọc An (Trường đại học Sư phạm Trung ương) cho rằng, gìn giữ bản sắc không có nghĩa là giữ nguyên mọi hình thức biểu đạt của quá khứ. Cần hiểu rằng, những giá trị truyền thống chỉ thực sự có sức sống khi được thế hệ hôm nay tiếp nhận, sáng tạo và làm giàu trong điều kiện mới. Thí dụ, các họa tiết dân gian có thể trở thành cảm hứng cho thời trang hiện đại, chất liệu âm nhạc truyền thống có thể kết hợp với các thể loại âm nhạc đương đại, nghệ thuật tạo hình dân gian có thể được ứng dụng trong thiết kế, hoạt hình và trò chơi điện tử. Những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết và nhân vật văn hóa Việt Nam cũng có thể trở thành chất liệu cho điện ảnh, văn học và các sản phẩm giải trí. Tuy nhiên, mọi sáng tạo phải đi cùng hiểu biết và sự tôn trọng giá trị nguyên bản, tránh nguy cơ vì mục tiêu thương mại mà tùy tiện sử dụng biểu tượng văn hóa, làm biến dạng di sản hoặc tách di sản khỏi cộng đồng chủ thể.
Cũng theo chuyên gia, sức mạnh mềm quốc gia còn được tạo dựng từ hình ảnh con người và môi trường văn hóa xã hội. Sự thân thiện, trung thực, tinh thần trách nhiệm, ý thức bảo vệ môi trường, văn hóa ứng xử và tính chuyên nghiệp trong hoạt động du lịch đều góp phần tạo nên sức hấp dẫn của Việt Nam. Nếu di sản đẹp nhưng môi trường du lịch lại thiếu văn minh, dịch vụ thiếu chuyên nghiệp thì sẽ khó tạo được thiện cảm lâu dài. Ngược lại, hình ảnh một đất nước an toàn, thân thiện, giàu bản sắc và có con người sáng tạo sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững. Điều này đồng nghĩa, văn hóa phải thấm sâu vào hoạt động kinh tế, giáo dục, du lịch, đối ngoại và quản trị quốc gia.
Chuyển hóa tài sản văn hóa thành động lực kinh tế
Nếu sức mạnh mềm thể hiện khả năng tạo dựng sức hấp dẫn và ảnh hưởng quốc gia thì công nghiệp văn hóa là một trong những con đường quan trọng để chuyển hóa sức sáng tạo thành giá trị kinh tế cụ thể. Công nghiệp văn hóa bao gồm các hoạt động sáng tạo, sản xuất, phân phối và khai thác sản phẩm, dịch vụ dựa trên tài sản trí tuệ và giá trị văn hóa. Điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, thời trang, quảng cáo, xuất bản, trò chơi điện tử, thủ công mỹ nghệ và du lịch văn hóa đều có khả năng tạo ra giá trị gia tăng, việc làm và đóng góp cho tăng trưởng kinh tế.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, văn hóa có thể trở thành lợi thế cạnh tranh đặc biệt. Hàn Quốc là một thí dụ tiêu biểu. Thông qua chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, đầu tư vào điện ảnh, âm nhạc, truyền hình, thời trang và nội dung số, Hàn Quốc đã đưa làn sóng Hallyu trở thành hiện tượng toàn cầu. Sức ảnh hưởng của K-pop, phim truyền hình và điện ảnh không chỉ tạo doanh thu trực tiếp mà còn thúc đẩy du lịch, tiêu dùng sản phẩm, thời trang, mỹ phẩm và gia tăng sức hấp dẫn quốc gia. Bài học quan trọng ở đây không đơn thuần là phát triển những sản phẩm giải trí nổi tiếng, mà là xây dựng được một hệ sinh thái sáng tạo có sự liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nghệ sĩ, công nghệ, truyền thông và thị trường quốc tế.
Từ những bài học quốc tế, Tiến sĩ Trần kim Bá (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, Việt Nam cần hướng tới mô hình tương tự trên cơ sở khai thác những lợi thế và bản sắc riêng. Cần phát triển các sản phẩm điện ảnh có chất lượng quốc tế nhưng mang câu chuyện Việt Nam, xây dựng thương hiệu thời trang từ chất liệu và kỹ thuật truyền thống, phát triển trò chơi điện tử khai thác lịch sử, văn hóa dân tộc, đưa ẩm thực, nghệ thuật biểu diễn và di sản trở thành những sản phẩm có khả năng cạnh tranh. Đặc biệt, du lịch văn hóa cần chuyển từ khai thác số lượng khách sang nâng cao chất lượng trải nghiệm và giá trị gia tăng. Thí dụ, du khách đến Hội An không chỉ để tham quan phố cổ mà còn có thể trải nghiệm nghề thủ công, ẩm thực, nghệ thuật truyền thống và đời sống cộng đồng. Du lịch tại các vùng dân tộc thiểu số không chỉ dừng ở việc giới thiệu trang phục, lễ hội mà cần giúp du khách tiếp cận chiều sâu tri thức, phong tục và không gian văn hóa bản địa.
Chuyên gia nhấn mạnh, muốn công nghiệp văn hóa phát triển, phải hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất, bảo hộ sở hữu trí tuệ đến phân phối và tiếp thị. Nếu thiếu những mắt xích này, sản phẩm có thể được sáng tạo nhưng khó tiếp cận thị trường, người sáng tạo khó được hưởng lợi và giá trị kinh tế dễ rơi vào tay những chủ thể trung gian.
Muốn đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, trước tiên cần không ngừng hoàn thiện thể chế và đổi mới tư duy quản trị văn hóa. Nhà nước cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang kiến tạo môi trường phát triển, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, nghệ sĩ và các tổ chức sáng tạo tham gia đầu tư, sản xuất, phân phối sản phẩm văn hóa. Cùng với đó là hoàn thiện cơ chế về sở hữu trí tuệ, quyền tác giả, hợp tác công-tư, tài trợ văn hóa và khai thác tài sản văn hóa. Các nguồn lực cần được ưu tiên tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng cao; đồng thời bảo đảm đầu tư cho bảo tồn di sản, thiết chế văn hóa và những lĩnh vực nghệ thuật có giá trị mang tính cộng đồng. Hiệu quả đầu tư không chỉ được đánh giá bằng số lượng công trình hay sự kiện mà phải căn cứ vào khả năng tiếp cận của người dân, chất lượng sáng tạo và đóng góp lâu dài cho xã hội.
Về phát triển nguồn nhân lực sáng tạo, Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Anh (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, cần có chính sách đãi ngộ và hỗ trợ nghệ nhân, người nắm giữ di sản, tạo điều kiện để họ truyền nghề và bảo đảm sinh kế từ hoạt động văn hóa. Cùng với đó, cần kết hợp đào tạo nghệ thuật, văn hóa với công nghệ, kinh doanh, truyền thông và quản trị sở hữu trí tuệ. Trong phát triển văn hóa, chúng ta không được bỏ quên yếu tố cộng đồng, bởi người dân vừa là đối tượng thụ hưởng vừa là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và trao truyền di sản. Việc khai thác văn hóa phải bảo đảm quyền tham gia và chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng, tránh tình trạng thương mại hóa làm biến dạng bản sắc.
Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực quốc gia, cần quan tâm đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào các hoạt động như số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển bảo tàng số, thư viện số, phát triển các nền tảng nội dung đa ngôn ngữ để mở rộng khả năng tiếp cận công chúng. AI cũng có thể hỗ trợ nghiên cứu, phục dựng tư liệu, dịch thuật và sáng tạo nội dung, tuy nhiên quá trình này phải gắn với bảo vệ bản quyền, tính xác thực và quyền của chủ thể văn hóa. Ngoài ra, cần xây dựng chiến lược phát triển thương hiệu văn hóa quốc gia và tăng cường ngoại giao văn hóa. Việt Nam cần lựa chọn những sản phẩm, giá trị có khả năng tạo dấu ấn quốc tế để đầu tư dài hạn, thúc đẩy hợp tác giữa nghệ sĩ, doanh nghiệp, tổ chức văn hóa và các đối tác nước ngoài. Mục tiêu không chỉ là đưa hình ảnh Việt Nam ra thế giới mà còn phải đưa sản phẩm sáng tạo Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường toàn cầu.
Nhà phê bình Ngô Thảo cho rằng, việc xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về vị trí quan trọng của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước. Đây không đơn thuần là một ngày kỷ niệm mà cần trở thành dịp khơi dậy nhận thức, trách nhiệm và khát vọng sáng tạo văn hóa trong toàn xã hội. Ngày Văn hóa Việt Nam cần được tổ chức theo hướng thiết thực, tạo cơ hội để người dân trực tiếp tiếp cận, trải nghiệm và tham gia các hoạt động văn hóa. Những chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, ngày hội di sản, triển lãm sáng tạo, hoạt động đọc sách, giáo dục di sản trong trường học và giao lưu văn hóa quốc tế cần được tổ chức với nội dung phong phú, có chiều sâu.
Đặc biệt, cần quan tâm đến thế hệ trẻ, bởi trong môi trường toàn cầu hóa và không gian số, người trẻ tiếp nhận văn hóa qua nhiều hình thức mới. Cần tạo điều kiện để giới trẻ hiểu, sáng tạo và đưa những giá trị truyền thống vào đời sống hiện đại. Việt Nam không thiếu tài nguyên văn hóa, điều cần thiết là phải có tầm nhìn, thể chế và năng lực tổ chức để biến nguồn tài nguyên ấy thành sức mạnh thực tế. Khi bản sắc trở thành lợi thế cạnh tranh, di sản trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, nghệ thuật trở thành sản phẩm có sức lan tỏa quốc tế và những giá trị văn hóa tốt đẹp thấm sâu vào đời sống xã hội, văn hóa sẽ không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là động lực trực tiếp thúc đẩy phát triển.