Trọng tài, hòa giải đang trở thành cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp hơn bao giờ hết
Trong bối cảnh thương mại, đầu tư quốc tế đang biến động mạnh mẽ dưới tác động của chuyển dịch chuỗi cung ứng, chuyển đổi số và sự phát triển của công nghệ, các tranh chấp thương mại ngày càng gia tăng về quy mô, tính phức tạp và yếu tố xuyên biên giới. Vấn đề này đòi hỏi mức độ an toàn pháp lý, và hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, là một trong những yếu tố quan trọng trong mục tiêu phát triển hiệu quả của nền kinh tế.
Ông Mai Lương Khôi, Thứ trưởng Tư pháp chia sẻ: “Một nền kinh tế phát triển nhanh, bền vững, không chỉ cần nguồn lực, công nghệ, mà còn cần một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch, có khả năng dự đoán, trong đó quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, quyền tự do hợp đồng, được bảo vệ và các tranh chấp được giải quyết kịp thời, công bằng, hiệu quả”.
Cùng với bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng, hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hợp tác quốc tế sâu rộng, trọng tài thương mại và hòa giải thương mại ngày càng có vai trò quan trọng như những thiết chế pháp lý hỗ trợ hoạt động đầu tư, kinh doanh, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, củng cố niềm tin của doanh nghiệp, nhà đầu tư đối với môi trường pháp lý của Việt Nam.
Khẳng định sự cần thiết đặc biệt của trọng tài và hòa giải trong bối cảnh toàn cầu hóa, ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, cho biết: “Trọng tài, hòa giải và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế đang trở thành cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp hơn bao giờ hết nhờ tính linh hoạt, hiệu quả và tiệm cận chuẩn mực quốc tế”.
Khi các tranh chấp, bất đồng về đầu tư kinh doanh, thương mại vẫn diễn ra và gia tăng, các quốc gia và doanh nghiệp muốn phát triển bền vững đều phải quan tâm xây dựng cho mình chiến lược, cách thức tiếp cận phù hợp để phòng ngừa, giảm thiểu tranh chấp và khi có tranh chấp thì có cơ chế giải quyết phù hợp, hiệu quả. Vai trò của trọng tài và hòa giải cũng vì vậy ngày càng quan trọng hơn.
“Trọng tài và hòa giải không chỉ là những phương thức giải quyết tranh chấp hiện đại, linh hoạt mà còn ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong việc cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”, ông Ngọc nhấn mạnh.
Với sự cần thiết và quan trọng của trọng tài và hòa giải đối với biến động thương mại trong nước, trong khu vực và trên thế giới, việc hoàn thiện thể chế, phù hợp hơn với thực tiễn nước ta và tiệm cận với thông lệ quốc tế cần được chú trọng hơn bao giờ hết.
Nâng cao năng lực nội tại, tiệm cận với thông lệ quốc tế
Để từng bước nâng cao vị thế của Việt Nam như một điểm đến trọng tài đáng tin cậy trong khu vực, việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường sự hỗ trợ của hệ thống tư pháp và tiếp tục thúc đẩy kết nối với cộng đồng trọng tài quốc tế sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn tới.
Chia sẻ về vấn đề này, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, nhận định cần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của các trung tâm trọng tài Việt Nam để theo kịp bước tiến của đất nước khi thể chế, pháp luật được định hướng là lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.
“Châu Á đang nổi lên là khu vực phát triển năng động của tài phán trọng tài và phương thức giải quyết tranh chấp thay thế mở ra nhiều cơ hội cho các nền tài phán mới nổi như Việt Nam. Trong bối cảnh đó, việc không ngừng nâng cao chất lượng hoạt động trọng tài và phương thức giải quyết tranh chấp thay thế có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư quốc tế đối với môi trường pháp lý Việt Nam,” Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh, đồng thời khẳng định Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam sẽ tiếp tục thúc đẩy các hoạt động cải cách, trong đó có việc ban hành Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 với chủ đề: Những điểm đổi mới và ý nghĩa thực tiễn, theo hướng hiện đại, linh hoạt và phù hợp hơn với thực tiễn giải quyết tranh chấp hiện nay.
Ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch thường trực Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, cho biết, Bộ Quy tắc được tiến hành dự thảo, hoàn thiện dựa trên định hướng sửa đổi cốt lõi là bám sát xu hướng phát triển của chuẩn mực quốc tế, nâng cao hiệu quả của thủ tục trọng tài và đẩy mạnh số hóa, ứng dụng công nghệ trong hoạt động giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài và phương thức giải quyết tranh chấp thay thế.
“Việc sửa đổi Quy tắc không chỉ nhằm đáp ứng sự thay đổi của thực tiễn giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế, mà còn phản ánh định hướng nâng cao chất lượng dịch vụ trọng tài tại Việt Nam trong bối cảnh yêu cầu của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư ngày càng cao đối với tính minh bạch, hiệu quả và khả năng dự đoán của cơ chế giải quyết tranh chấp. Trong khi đó, các dạng tranh chấp đa bên, tranh chấp chuỗi, tranh chấp phát sinh từ nhiều hợp đồng đang ngày càng phổ biến trên thế giới. Xu hướng chuyển đổi số và số hóa tố tụng trọng tài cũng trở thành yêu cầu tất yếu đối với các trung tâm trọng tài hiện đại," ông Vũ Ánh Dương khẳng định.
Ông Dương cũng cho rằng trọng tài Việt Nam cần hướng tới không chỉ là giải quyết tranh chấp trong nước mà còn tham gia xử lý các tranh chấp có yếu tố nước ngoài. Vì vậy, để nâng cao năng lực cạnh tranh của các tổ chức trọng tài của nước ta hiện nay, thì điều quan trọng là các vấn đề về thủ tục tố tụng trọng tài cần tiệm cận hơn với quy chuẩn quốc tế.
Theo ông, doanh nghiệp hiện nay không chỉ quan tâm đến chất lượng giải quyết tranh chấp mà còn chú trọng "trải nghiệm tố tụng", với yêu cầu thủ tục phải nhanh hơn, minh bạch hơn và tiết kiệm chi phí hơn. Chính vì vậy, Bộ Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 được xây dựng trên ba định hướng chính gồm: Bám sát xu hướng phát triển của trọng tài quốc tế; nâng cao hiệu quả tố tụng về thời gian, chi phí và trải nghiệm; đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động trọng tài.
Với sự ra mắt Bộ Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 được kỳ vọng sẽ tạo bước phát triển mới cho tố tụng trọng tài tại Việt Nam, đồng thời góp phần nâng cao khả năng xử lý các tranh chấp phức tạp, xuyên biên giới trong thời gian tới.
