Theo PGS, TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân, việc hoàn thiện Luật Thương mại điện tử và các nghị định hướng dẫn, trong đó có Nghị định 248, được kỳ vọng sẽ tạo cú hích để thương mại điện tử Việt Nam phát triển mạnh mẽ hơn trong những năm tới.
Mở rộng không gian cho thương mại điện tử
Phóng viên: So với các quy định trước đây, theo ông việc hoàn thiện Luật Thương mại điện tử và các nghị định hướng dẫn mới có những điểm nổi bật nào để thúc đẩy thị trường phát triển?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Điểm mới quan trọng trước hết là tạo dựng một môi trường pháp lý rõ ràng, mạch lạc. Các quy định thể hiện sự coi trọng quyền lợi chính đáng và hợp pháp của tất cả các bên tham gia, từ người tiêu dùng, sàn thương mại điện tử, cơ quan quản lý nhà nước đến doanh nghiệp và các đối tác có liên quan. Điều này giúp bảo đảm tính minh bạch, rõ ràng trong hoạt động thương mại điện tử, đồng thời hạn chế tình trạng một bên được hưởng lợi nhưng bên khác lại chịu thiệt hại.
Một vấn đề quan trọng khác là khắc phục tình trạng lợi dụng sàn thương mại điện tử để trà trộn hàng hóa, bán hàng không rõ nguồn gốc, sau đó xóa dấu vết giao dịch. Đây là những điểm mà khung pháp lý mới có thể góp phần xử lý một cách cơ bản. Tôi cũng cho rằng quy định mới tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia thị trường rộng rãi hơn. Việc đăng ký, tham gia sàn thuận tiện hơn, trong khi việc xử lý tranh chấp phát sinh cũng được tạo điều kiện thuận lợi, trong đó có sự kết nối với ngân hàng.
Đặc biệt, một nhận thức quan trọng đang hình thành là lấy dữ liệu làm trung tâm trong phát triển thương mại điện tử. Cùng với đó, các chế tài được quy định rõ ràng hơn. Có thể nói, tư duy pháp lý ngày càng hoàn chỉnh theo hướng tạo điều kiện và khuyến khích thương mại điện tử phát triển ở mức cao nhất.
Phóng viên: Vậy Nghị định 248 có vai trò như thế nào trong việc cụ thể hóa và đưa các quy định vào thực tiễn thưa ông?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, Nghị định 248 là bước cụ thể hóa rất chi tiết, tạo điều kiện để các hoạt động mới của thương mại điện tử như bán hàng đa kênh, tiếp thị liên kết và các hình thức kinh doanh mới đi vào chiều sâu, thực chất hơn.
Điểm đáng chú ý là nghị định giúp huy động một lực lượng tham gia rất lớn. Trước đây chúng ta thường nghĩ rằng chỉ doanh nghiệp mới có thể tham gia thương mại điện tử. Nhưng hiện nay, từng cá nhân cũng có thể tham gia, thậm chí một cá nhân có thể trở thành một chủ thể kinh doanh trên không gian số. Đây là bước tiến rất quan trọng trong việc khuyến khích môi trường kinh doanh. Đồng thời, các cơ quan, kể cả ở cấp địa phương, cũng có thể tham gia vào quá trình này.
Đối với doanh nghiệp, trong trường hợp một số tiêu chuẩn chưa đầy đủ, nghị định cũng đưa ra những yêu cầu tối thiểu để có thể tham gia. Tôi cho rằng cách tiếp cận quan trọng ở đây là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tạo điều kiện cho thương mại phát triển nhiều hơn thay vì chỉ tập trung vào quản lý và chế tài.
Những điểm nghẽn cần được tháo gỡ
Phóng viên: Việc thay đổi khung pháp lý chắc chắn sẽ đặt ra những yêu cầu mới đối với doanh nghiệp. Theo ông, đâu là khó khăn bước đầu trong quá trình tuân thủ?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Điều đầu tiên là doanh nghiệp phải hiểu đúng bản chất của quy định pháp luật theo hướng mở quyền kinh doanh. Doanh nghiệp cần có thời gian để trao đổi, nghiên cứu kỹ và xác định mình được làm gì, đâu là phạm vi chưa rõ ràng và đâu là những lĩnh vực bị cấm. Chẳng hạn, với hàng hóa không rõ xuất xứ, doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm. Không thể cho rằng hàng hóa được đưa lên sàn thì trách nhiệm thuộc về sàn. Doanh nghiệp phải xác định rõ mặt hàng đăng ký kinh doanh và không được kinh doanh những mặt hàng bất hợp pháp.
Ngoài ra, doanh nghiệp phải bảo đảm sự tường minh trong nguồn hàng, nguồn gốc và thanh toán. Nếu có sai sót, doanh nghiệp phải có trách nhiệm đổi hàng hoặc bồi thường thỏa đáng cho khách hàng. Tôi cho rằng nếu doanh nghiệp chuẩn bị kỹ, rủi ro pháp lý hiện nay không còn quá lớn bởi các quy định ngày càng rõ ràng. Không chỉ doanh nghiệp, các cá nhân, hộ gia đình cũng có thể tự tin tham gia thị trường nếu thực hiện đúng quy định.
Phóng viên: Theo ông, việc xây dựng và hoàn thiện luật lần này đang tập trung giải quyết những điểm nghẽn cốt tử nào của thương mại điện tử?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Tôi cho rằng có bốn điểm nghẽn lớn. Thứ nhất là thể chế, chúng ta mở rộng không gian pháp luật theo hướng tạo điều kiện cho thương mại điện tử phát triển chứ không chỉ đặt trọng tâm vào quản lý. Việc phân cấp để các địa phương có thể tham gia giải quyết những vấn đề thuộc phạm vi quản lý của mình cũng là một bước tiến đáng chú ý.
Thứ hai là hạ tầng và nền tảng, muốn thương mại điện tử phát triển phải có nền tảng và cơ sở hạ tầng tương ứng, vì vậy cần khuyến khích đầu tư phát triển hạ tầng thương mại điện tử.
Thứ ba là nguồn nhân lực, chúng ta ngày càng coi trọng nguồn nhân lực chất lượng cao cho thương mại điện tử. Các trường đại học có vai trò rất lớn trong đào tạo lực lượng này, bởi đây là lĩnh vực có khả năng tiếp tục phát triển mạnh.
Thứ tư là dữ liệu, đây là một điểm nghẽn rất quan trọng. Dữ liệu cần bao gồm dữ liệu thống kê, dữ liệu giao dịch, dữ liệu về các vụ vi phạm và những dữ liệu liên quan khác. Điều quan trọng là dữ liệu phải theo nguyên tắc đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung. Tôi cho rằng việc đặt vấn đề dữ liệu một cách đầy đủ hơn sẽ tạo nền tảng quan trọng cho quản lý và phát triển thương mại điện tử.
Phóng viên: Livestream bán hàng và thương mại điện tử xuyên biên giới đang phát triển rất nhanh. Theo ông, khung pháp lý mới cần được thiết kế như thế nào để vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ người tiêu dùng?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, tư duy pháp luật hiện nay đã có sự thay đổi. Luật không phải để quản lý tất cả mà cần khoanh lại những lĩnh vực không được phép làm. Ngoài những lĩnh vực bị cấm, các lĩnh vực còn lại nên được mở và thậm chí khuyến khích. Trước đây có tư duy “không quản được thì cấm”, hoặc chỉ quản lý trong phạm vi mà chúng ta biết. Bây giờ cần đảo ngược tư duy đó: xác định rõ những lĩnh vực không được phép, còn lại mở không gian cho hoạt động kinh doanh và đổi mới sáng tạo.
Cùng với đó là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Doanh nghiệp, các thành phần kinh tế có hàng hóa thì mạnh dạn đăng ký, thực hiện đúng thủ tục pháp lý và tham gia sàn. Việc tham gia hay rút lui khỏi sàn cũng cần thuận tiện. Tôi cho rằng đây là một cách làm mở rộng không gian kinh doanh rất lớn, đồng thời giảm bớt chi phí và thủ tục không cần thiết.
Doanh nghiệp Việt cần tận dụng cạnh tranh để nâng cao năng lực
Phóng viên: Một số doanh nghiệp trong nước cho rằng đang có sự cạnh tranh chưa thật sự bình đẳng giữa doanh nghiệp Việt Nam và các nền tảng nước ngoài. Theo ông, khung mới sẽ tạo sân chơi bình đẳng như thế nào?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, quan điểm ở đây không phải là bảo hộ theo cách cũ mà là bảo vệ quyền lợi chính đáng, hợp pháp của các bên và thúc đẩy cạnh tranh sòng phẳng. Hàng hóa nước ngoài vào Việt Nam cũng có thể trở thành động lực để doanh nghiệp trong nước đổi mới sáng tạo. Nếu doanh nghiệp Việt Nam có thể kết nối với các đối tác nước ngoài để tiêu thụ hàng hóa, cùng phân chia lợi nhuận thì đây cũng là một hướng đi tích cực.
Trong trường hợp có hành vi thiếu bình đẳng, chèn ép cạnh tranh, chúng ta đã có pháp luật cạnh tranh để xử lý. Bên cạnh đó, các công cụ quản lý ngoại thương như chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ thương mại và chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại cũng có thể được áp dụng. Điều quan trọng là không nên cản trở hàng hóa nước ngoài một cách không cần thiết. Doanh nghiệp Việt Nam cần tận dụng cạnh tranh để nâng cao năng lực, đổi mới sáng tạo và vươn lên.
Phóng viên: Trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới bùng nổ, theo ông đâu là thách thức lớn nhất đối với quản lý thuế, kiểm soát chất lượng hàng hóa và bảo vệ người tiêu dùng?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Tôi cho rằng đây là hai vấn đề đặc biệt quan trọng. Về quản lý thuế, thách thức lớn là xây dựng nền tảng để quản lý thuế trực tuyến, theo dõi giao dịch một cách đầy đủ. Chúng ta cần xây dựng các ứng dụng và nền tảng quản trị thông minh để các giao dịch được kiểm soát đầy đủ. Tôi hình dung cần có một hệ thống quản trị thuế tự động, qua đó cơ quan quản lý có thể biết được mức độ nộp thuế của từng chủ thể dựa trên giao dịch. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để đầu tư thực chất vào công nghệ quản lý.
Về bảo vệ người tiêu dùng, cần sự vào cuộc của các hiệp hội, cơ quan bảo vệ pháp luật và các cơ quan có liên quan. Hàng hóa bán trên sàn phải được kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ hơn. Đồng thời, phải có cơ chế lắng nghe và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Khi phát sinh vi phạm, cần quy định rõ thời gian trả hàng, đổi hàng và trách nhiệm xử lý. Nếu không được trả, không được đổi thì chế tài như thế nào cũng cần rõ ràng hơn. Mục tiêu cuối cùng là khi người tiêu dùng gặp vấn đề thì phải có nơi chịu trách nhiệm và có cơ chế giải quyết thỏa đáng.
Phóng viên: Ông kỳ vọng gì vào thương mại điện tử Việt Nam trong những năm tới khi khung pháp lý mới được ban hành và đi vào thực tiễn?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Tôi kỳ vọng chắc chắn sẽ có sự bùng nổ của thương mại điện tử Việt Nam. Việt Nam có hơn 100 triệu dân và theo tôi, hoàn toàn có thể trở thành một cường quốc thương mại điện tử trong ASEAN, đứng thứ hai sau Indonesia về quy mô dân số.
Điều quan trọng là không gian thương mại điện tử được mở rộng, đồng thời thương mại điện tử Việt Nam có thể kết nối xuyên biên giới với các nền tảng của các nước. Khi kết nối được với những nền tảng lớn trên thế giới, doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tham gia thương mại điện tử với thị trường toàn cầu. Tôi cho rằng quy mô thị trường có thể tăng gấp một, hai lần hoặc thậm chí nhiều lần so với hiện nay. Khi thị trường mở rộng, số lượng chủ thể tham gia sẽ tăng lên, hàng hóa lưu thông nhộn nhịp hơn và lợi ích của các bên cũng có điều kiện hài hòa hơn.
Tôi kỳ vọng hình thành một thị trường thương mại điện tử thông minh, văn minh, công bằng và minh bạch. Người tiêu dùng được hưởng lợi, nhà sản xuất được hưởng lợi, doanh nghiệp nước ngoài tham gia Việt Nam cũng có lợi và công tác quản lý nhà nước phù hợp hơn. Nguồn thu thuế cũng có thể tăng lên khi cơ sở tính thuế được mở rộng và lượng giao dịch tăng. Đồng thời, lực lượng doanh nghiệp Việt Nam tham gia thương mại điện tử sẽ lớn hơn, cùng với sự tham gia của các cá nhân và các chủ thể nước ngoài.
Một lợi thế khác là giá cả hàng hóa có thể giảm khi chi phí trung gian được cắt giảm. Đây cũng là một trong những lợi ích mà thương mại điện tử có thể mang lại. Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng không gian, chế tài của Nhà nước cũng cần rõ ràng và nghiêm khắc hơn ở những lĩnh vực cần thiết, bảo đảm hoạt động thương mại điện tử đi vào khuôn khổ và phát triển thực chất. Tôi cho rằng đích đến cuối cùng là một thị trường mà các bên cùng có lợi, quyền lợi người tiêu dùng được bảo vệ, doanh nghiệp có không gian phát triển và Nhà nước có công cụ quản lý phù hợp.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!
