Hayao Miyazaki: Người già vẫn ngồi vẽ gió

Căn phòng ngập giấy trắng và cà-phê nguội. Ngoài cửa sổ, Tokyo vẫn chuyển động với tốc độ chóng mặt của thời đại kỹ thuật số. Các hãng phim đang chạy đua với công nghệ CGI, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra hàng nghìn hình ảnh chỉ trong vài giây. Còn ông già ấy mất gần cả ngày chỉ để vẽ một cơn gió. Người đàn ông ấy là Hayao Miyazaki - họa sĩ, doanh nhân, đạo diễn phim hoạt hình thiên tài người Nhật.

Người giữ tuổi thơ cho thế giới

Năm 2016, một nhóm kỹ sư mang đến cho Miyazaki xem thử đoạn hoạt hình được tạo bằng AI với chuyển động dị dạng như zombie. Căn phòng im lặng rất lâu, Miyazaki nói chậm rãi: “Tôi cảm thấy đây là sự xúc phạm với cuộc sống”. Câu nói ấy lan khắp thế giới như một tuyên ngôn của nghệ thuật thủ công chống lại thời đại nhân tạo. Nhiều người xem đó là phản ứng cực đoan của một nghệ sĩ già bảo thủ trước công nghệ mới. Nhưng thật ra, phía sau sự giận dữ ấy là nỗi sợ sâu xa hơn: con người đang ngày càng đánh mất khả năng rung động thật sự trước cuộc sống.

Có lẽ vì thế mà suốt hơn nửa thế kỷ, Miyazaki gần như chỉ làm một việc duy nhất: giữ lại phần mềm mại cuối cùng của tâm hồn con người. Không phải ngẫu nhiên mà phim của ông đầy gió. Gió lùa qua đồng cỏ trong My Neighbor Totoro, gió cuộn trên đôi cánh tàu lượn trong Nausicaä of the Valley of the Wind, gió mang theo tuổi trẻ và nỗi buồn trong The Wind Rises. Với Miyazaki, gió giống như linh hồn của sự sống - thứ không thể cầm nắm nhưng luôn hiện diện.

Ông sinh năm 1941, giữa thời kỳ chiến tranh Nhật Bản. Cha ông điều hành một công ty sản xuất linh kiện máy bay quân sự. Tuổi thơ Miyazaki đi qua những thành phố cháy đỏ, những lần chạy khỏi bom đạn và bầu trời đặc quánh tiếng động cơ máy bay. Sau này, hình ảnh những cỗ máy biết bay xuất hiện dày đặc trong phim của ông không chỉ vì say mê kỹ thuật hàng không. Đó còn là ký ức về một thời đại mà cái đẹp và sự hủy diệt cùng tồn tại trong cùng một bầu trời.

Mẹ ông bị lao cột sống và nằm liệt giường suốt nhiều năm. Cậu bé Miyazaki lớn lên trong cảm giác bất lực khi nhìn người mình yêu thương chịu đau đớn. Nhiều nhà nghiên cứu điện ảnh cho rằng những người phụ nữ mạnh mẽ nhưng cô độc trong phim ông đều thấp thoáng bóng dáng người mẹ ấy.

Nhưng điều kỳ lạ là từ một tuổi thơ đầy bất an, Miyazaki lại trở thành người giữ gìn tuổi thơ cho hàng triệu người trên thế giới. Không phải kiểu tuổi thơ cổ tích của Disney, trẻ con trong phim Miyazaki thường cô đơn, sợ hãi và lạc lõng giữa thế giới người lớn. Chihiro trong Spirited Away run rẩy bước vào thành phố ma. Kiki mất dần niềm tin vào bản thân. Hai chị em trong Totoro sống trong nỗi lo người mẹ nằm viện. Những đứa trẻ ấy không hoàn hảo, nhưng chúng còn giữ được lòng trắc ẩn mà người lớn dần đánh mất. Có người từng nói: Miyazaki không làm phim cho trẻ em. Ông làm phim để người lớn nhớ rằng mình từng là trẻ em. Miyazaki từng bày tỏ: “Tôi nghĩ linh hồn trẻ thơ giống như những người kế thừa ký ức lịch sử từ nhiều thế hệ trước. Khi chúng lớn lên và đắm mình trong cuộc sống hiện thực, ký ức quá khứ chìm dần vào quên lãng. Tôi muốn làm phim để khơi gợi lại nguồn ký ức kia. Nếu làm được điều này, tôi có thể chết trong hạnh phúc”.

Con đường đến với hoạt hình của Miyazaki cũng không giống một giấc mơ lãng mạn. Ông học kinh tế và khoa học chính trị tại Đại học Gakushuin trước khi vào làm họa sĩ diễn hoạt cho hãng Toei Animation năm 1963. Những năm đầu, Miyazaki chỉ là một họa sĩ trẻ vẽ từng khung hình với cường độ làm việc khắc nghiệt của ngành anime Nhật Bản. Nhưng càng làm, ông càng bộc lộ khả năng kể chuyện và trí tưởng tượng khác thường. Từ những bộ phim đầu tiên như Nausicaä of the Valley of the Wind đến khi đồng sáng lập Studio Ghibli năm 1985 cùng Isao Takahata, Miyazaki dần biến hoạt hình từ “thế giới trẻ con” thành nghệ thuật điện ảnh thực thụ.

Tầm vóc của Miyazaki nằm ở chỗ ông đã đưa hoạt hình Nhật Bản vượt khỏi khuôn khổ “phim cho trẻ em” để trở thành một loại hình điện ảnh được thế giới nhìn nhận nghiêm túc. Khi Spirited Away chiến thắng tại Oscar năm 2003, trở thành bộ phim hoạt hình không nói tiếng Anh đầu tiên chiến thắng ở hạng mục này, đó không chỉ là vinh quang của riêng Miyazaki, mà còn là cột mốc khiến hoạt hình châu Á bước vào trung tâm của điện ảnh thế giới bằng sự kính trọng thật sự.

Đạo diễn Guillermo del Toro gọi Miyazaki là “người kể chuyện bằng linh hồn”. Còn John Lasseter của Pixar nói mỗi bộ phim của ông giống “một phép màu”. Không ít nhà phê bình xem Miyazaki là nghệ sĩ có ảnh hưởng lớn nhất của hoạt hình hiện đại. Tạp chí Time từng đưa ông vào danh sách những người có ảnh hưởng nhất thế giới. Nhưng càng nổi tiếng, Miyazaki càng thu mình khỏi ánh hào quang. Ông không giống hình dung phổ biến về một nghệ sĩ toàn cầu, Miyazaki mặc tạp dề cũ, hút thuốc liên tục, thích tự đi nhặt rác quanh studio và gần như sống luôn ở phòng làm việc. Có những đêm cả ê-kíp ngủ lại Studio Ghibli để hoàn thành bản vẽ, còn Miyazaki vẫn cặm cụi sửa từng khung hình.

Làm ra những bộ phim dịu dàng nhưng ông nổi tiếng khó tính, cực đoan và có lúc đầy mâu thuẫn đến mức đáng sợ. Một cộng sự cũ từng kể Miyazaki có thể nổi giận chỉ vì một chuyển động “chưa đúng cảm xúc”. Ông sửa đi sửa lại một cảnh hàng chục lần chỉ vì cảm thấy “gió chưa đủ thật”.

Người làm ra nhiều phim hoạt hình được trẻ em say mê nhưng Miyazaki từng nói hoạt hình đang “nuốt chửng tuổi thơ”, lấy đi quá nhiều thời gian và sự tự do của trẻ em. Ông cho rằng một đứa trẻ mỗi năm chỉ cần xem một bộ phim hoạt hình thật hay là đủ. Đằng sau sự phê phán ấy là nỗi lo của Miyazaki trước việc trẻ nhỏ ngày càng sống thụ động trước màn hình, dần đánh mất trí tưởng tượng và sự háo hức khám phá thế giới thật.

Chống lại AI bằng bút chì

Trong thế giới điện ảnh hiện đại đầy nhịp cắt nhanh, tiếng nổ và kỹ xảo, phim của Miyazaki luôn chậm lạ thường. Ông có thể dành nhiều phút chỉ để nhân vật nhìn mưa rơi, bước qua cánh đồng hay ăn một bữa cơm nóng. Những khoảng lặng ấy khiến nhiều đứa trẻ ngày nay thấy “không có gì xảy ra”. Nhưng với Miyazaki, đó mới là phần sâu nhất của cuộc sống.

Ông từng chỉ trích nhiều anime hiện đại được tạo ra bởi “những người không chịu nhìn con người thật ngoài đời”. Với Miyazaki, nghệ thuật không thể sinh ra từ sự mô phỏng lạnh lẽo, mà phải bắt đầu từ việc một con người từng đau đớn, từng yêu thương và từng sống thật sự.

Đó là lý do cuộc đối đầu giữa Miyazaki và AI không chỉ là tranh luận công nghệ mà trở thành xung đột giữa hai cách nhìn về nghệ thuật. Một bên là tốc độ, thuật toán và khả năng tạo ra vô hạn hình ảnh. Một bên là ông già gần 85 tuổi vẫn ngồi vẽ tay từng cơn gió bằng đôi tay run nhẹ. “Tôi không cho phép máy tính can thiệp quá 10% bộ phim của mình”, Miyazaki từng nói. Tôn chỉ làm phim Miyazaki muốn duy trì đến cùng, là giữ gìn nền nghệ thuật hoạt hình vẽ tay truyền thống - những bản vẽ tay được diễn hoạt bằng tất cả tình yêu. Ở thời đại mà AI có thể bắt chước gần như hoàn hảo phong cách Ghibli chỉ sau vài cú nhấp chuột, hình ảnh Miyazaki cúi xuống bàn vẽ bỗng trở nên gần như bi tráng.

Sau phim The Wind Rises, cả thế giới nghĩ Miyazaki sẽ dừng lại. Nhưng rồi ông lại quay về studio, lại ngồi bên những bản phác thảo mới như thể không thể sống nếu thiếu công việc ấy. Có người nói Miyazaki không biết nghỉ ngơi. Thật ra, có lẽ ông chỉ sợ một ngày mình không còn đủ sức để tiếp tục giữ gìn thế giới nhỏ bé mà ông đã tạo ra.

Bộ phim gần đây nhất, The Boy and the Heron, giống như lời tự sự cuối đời của Miyazaki. Ở đó có ký ức chiến tranh, cái chết, tuổi già, sự mất mát và câu hỏi: điều gì còn sót lại sau khi một đời người đi qua?

Nhưng ngay cả trong bộ phim buồn nhất ấy, ông vẫn để lại một điều rất Miyazaki: niềm tin rằng con người vẫn có thể sống tử tế hơn nếu còn giữ được khả năng rung động. Đó có lẽ cũng là cống hiến lớn nhất của Hayao Miyazaki với văn hóa đại chúng toàn cầu.